ทำไมแคนาดาถึงมีทะเลสาบมากกว่าครึ่งโลก

ถ้ามองแผนที่แคนาดาแบบละเอียด จะเห็นพื้นสีน้ำเงินกระจายอยู่แทบทุกภูมิภาค บางแห่งเป็นทะเลสาบขนาดมหึมาที่มองไม่เห็นฝั่ง บางแห่งเล็กจนแทบไม่มีชื่อ และยังมีอีกจำนวนมากซ่อนอยู่กลางป่าหรือเขตทุนดราที่แทบไม่มีคนอาศัย

แคนาดาไม่ได้แค่มีทะเลสาบมากที่สุดในโลก แต่หากนับทะเลสาบที่มีพื้นที่ตั้งแต่ 0.1 ตารางกิโลเมตรขึ้นไป ฐานข้อมูลทะเลสาบระดับโลกบางชุดพบว่า ประมาณ 62% ของทะเลสาบทั้งหมดอยู่ในแคนาดา สัดส่วนนี้มากกว่าทะเลสาบในประเทศอื่น ๆ รวมกันเสียอีก

อย่างไรก็ตาม ประโยคนี้ต้องมีเงื่อนไขกำกับอยู่เล็กน้อย เพราะจำนวนทะเลสาบจะเปลี่ยนไปตามนิยามที่ใช้ บางฐานข้อมูลนับเฉพาะแหล่งน้ำที่มีขนาดเกินเกณฑ์ บางแห่งรวมอ่างเก็บน้ำ ขณะที่บางประเทศนับบึง หนอง หรือแหล่งน้ำตามฤดูกาลแตกต่างกัน จึงไม่มีตัวเลขเดียวที่ใช้ได้กับทุกกรณี

แต่ไม่ว่าจะใช้เกณฑ์ไหน แคนาดาก็ยังอยู่ในกลุ่มบนสุดแบบทิ้งห่างประเทศอื่นมาก

ร่องรอยจากยุคน้ำแข็ง

สาเหตุสำคัญไม่ได้เกิดจากฝนตกมากเป็นพิเศษ แต่เกี่ยวข้องกับสิ่งที่เกิดขึ้นเมื่อหลายพันปีก่อน ในช่วงยุคน้ำแข็ง พื้นที่ส่วนใหญ่ของแคนาดาถูกปกคลุมด้วยแผ่นน้ำแข็งขนาดมหึมา บางจุดมีความหนาหลายกิโลเมตร

น้ำแข็งไม่ได้อยู่นิ่ง เมื่อมันเคลื่อนตัว น้ำหนักมหาศาลจะขูด กัด และกดพื้นหินด้านล่างจนเกิดเป็นร่องและแอ่งจำนวนมาก เศษหินและตะกอนที่ถูกพัดพาไปยังปิดกั้นทางน้ำตามธรรมชาติ ทำให้ภูมิประเทศเต็มไปด้วยหลุมต่ำที่ไม่มีทางระบายน้ำออกง่าย ๆ

เมื่ออากาศอุ่นขึ้นและแผ่นน้ำแข็งเริ่มละลาย น้ำจำนวนมหาศาลจึงไหลเข้าไปเติมในแอ่งเหล่านั้น กลายเป็นทะเลสาบนับไม่ถ้วนที่ยังคงอยู่มาจนถึงปัจจุบัน

กระบวนการนี้เกิดขึ้นในหลายประเทศแถบซีกโลกเหนือ เช่น ฟินแลนด์ สวีเดน รัสเซีย และสหรัฐอเมริกาตอนเหนือ แต่แคนาดามีพื้นที่กว้างใหญ่มาก และพื้นที่ส่วนใหญ่เคยอยู่ใต้แผ่นน้ำแข็ง จึงเกิดทะเลสาบในระดับที่ประเทศอื่นเทียบได้ยาก

พื้นหินที่ช่วยเก็บน้ำไว้

พื้นที่ตอนกลางและตะวันออกของแคนาดาส่วนใหญ่อยู่บนโครงสร้างทางธรณีวิทยาที่เรียกว่าแคนาเดียนชีลด์ เป็นกลุ่มหินเก่าแก่ขนาดมหึมา กินพื้นที่ตั้งแต่รอบอ่าวฮัดสันไปจนถึงหลายส่วนของออนแทรีโอ ควิเบก แมนิโทบา ลาบราดอร์ และเขตทางเหนือ

พื้นหินบริเวณนี้แข็งและมีชั้นดินค่อนข้างบาง น้ำจึงซึมลงใต้ดินได้ไม่ง่ายเท่าพื้นที่ที่มีชั้นตะกอนหนา เมื่อฝนตก หิมะละลาย หรือน้ำไหลมารวมกัน น้ำจะค้างอยู่ตามรอยแตกและแอ่งบนพื้นหิน กลายเป็นทะเลสาบเล็กใหญ่เรียงต่อกันเหมือนกระจกนับพันบานกลางป่า

หากเดินทางด้วยเครื่องบินผ่านพื้นที่ทางเหนือของออนแทรีโอหรือแมนิโทบา สิ่งที่เห็นด้านล่างมักไม่ใช่ผืนดินต่อเนื่อง แต่เป็นป่า สลับทะเลสาบ สลับเกาะ และทางน้ำคดเคี้ยว บางพื้นที่แทบแยกไม่ออกว่ามีน้ำแทรกอยู่ในแผ่นดิน หรือมีแผ่นดินแทรกอยู่ในน้ำกันแน่

ทะเลสาบไม่ได้มีแต่ลูกเล็ก

เมื่อพูดถึงจำนวน คนอาจนึกถึงบ่อน้ำเล็ก ๆ กระจายเต็มประเทศ แต่แคนาดายังมีทะเลสาบขนาดใหญ่ระดับโลกหลายแห่งด้วย

เกรตแบร์เลกในเขตนอร์ทเวสต์เทร์ริทอรีส์เป็นทะเลสาบที่อยู่ภายในประเทศแคนาดาทั้งหมดและมีขนาดใหญ่มาก ถัดมาคือเกรตสเลฟเลก ซึ่งขึ้นชื่อเรื่องความลึกและฤดูหนาวที่ผิวน้ำกลายเป็นน้ำแข็งเป็นเวลานาน

ทางตอนใต้ แคนาดามีพรมแดนติดทะเลสาบสุพีเรียร์ ฮูรอน อีรี และออนแทรีโอ ซึ่งเป็นส่วนหนึ่งของกลุ่มเกรตเลกส์ที่ใช้ร่วมกับสหรัฐอเมริกา ทะเลสาบเหล่านี้มีขนาดใหญ่จนมีคลื่น พายุ ท่าเรือ และเส้นทางเดินเรือไม่ต่างจากทะเล

นอกจากทะเลสาบชื่อดัง ยังมีทะเลสาบอีกมหาศาลที่ไม่มีชุมชนตั้งอยู่ริมฝั่ง ไม่มีถนนเข้าถึง และอาจมีเพียงชื่อในแผนที่สำรวจเท่านั้น โดยเฉพาะพื้นที่ห่างไกลทางเหนือที่มีประชากรเบาบางมาก

ตัวเลขที่เปลี่ยนตามวิธีนับ

คำถามว่าแคนาดามีทะเลสาบทั้งหมดกี่แห่งตอบยากกว่าที่คิด เพราะต้องเริ่มจากการตกลงก่อนว่าแหล่งน้ำขนาดไหนจึงจะเรียกว่าทะเลสาบ

หากนับเฉพาะทะเลสาบที่ใหญ่กว่า 0.1 ตารางกิโลเมตร ตัวเลขของแคนาดาจะอยู่ในระดับหลายแสนแห่ง แต่ถ้าลดขนาดขั้นต่ำลงและรวมแหล่งน้ำเล็ก ๆ ที่มองเห็นจากภาพถ่ายดาวเทียม จำนวนอาจเพิ่มขึ้นไปถึงหลักล้าน

ปัญหาอีกอย่างคือทะเลสาบบางแห่งเปลี่ยนขนาดตามฤดูกาล บางแห่งแห้งลงในช่วงอากาศร้อน บางแห่งเชื่อมต่อกันเมื่อน้ำสูง และบางแห่งถูกเขื่อนหรือถนนแบ่งออกเป็นหลายส่วน ระบบแผนที่แต่ละชุดจึงอาจนับไม่เหมือนกัน

น้ำมากไม่ได้แปลว่าใช้ได้ทั้งหมด

ภาพของประเทศที่เต็มไปด้วยทะเลสาบทำให้แคนาดาดูเหมือนมีน้ำจืดใช้อย่างไม่มีวันหมด แต่ความจริงซับซ้อนกว่านั้น

น้ำจำนวนมากอยู่ในพื้นที่ห่างไกลจากเมืองและเขตเกษตรกรรม การขนส่งน้ำจากทางเหนือมายังชุมชนทางใต้ต้องใช้โครงสร้างพื้นฐานขนาดใหญ่ ขณะที่ทะเลสาบบางแห่งมีระบบนิเวศเปราะบาง ไม่สามารถสูบน้ำออกมาใช้ได้ตามใจชอบ

คุณภาพน้ำก็แตกต่างกันไป บางพื้นที่ได้รับผลกระทบจากเหมือง อุตสาหกรรม การเกษตร น้ำเสีย และภาวะโลกร้อน ทะเลสาบทางเหนือจำนวนหนึ่งกำลังเผชิญฤดูน้ำแข็งที่สั้นลง อุณหภูมิน้ำสูงขึ้น และการเปลี่ยนแปลงของสัตว์น้ำ

ชุมชนพื้นเมืองบางแห่งในแคนาดายังเคยประสบปัญหาการเข้าถึงน้ำดื่มสะอาด แม้จะอาศัยอยู่ในประเทศที่มีแหล่งน้ำจืดมากที่สุดแห่งหนึ่งของโลก จึงเห็นได้ชัดว่า “มีน้ำอยู่มาก” กับ “มีน้ำสะอาดพร้อมใช้” เป็นคนละเรื่องกัน

ทะเลสาบเหล่านี้มีบทบาทมากกว่าการทำให้ภูมิประเทศสวยงาม พวกมันเป็นแหล่งน้ำ ที่อยู่อาศัยของปลาและสัตว์ป่า เส้นทางเดินทางของชุมชนท้องถิ่น พื้นที่ทำประมง และส่วนสำคัญของระบบภูมิอากาศ ทะเลสาบยังช่วยกักเก็บน้ำ รับน้ำจากหิมะที่ละลาย และเชื่อมต่อกับแม่น้ำจำนวนมากทั่วประเทศ

จำนวนทะเลสาบมหาศาลของแคนาดาจึงไม่ใช่เรื่องบังเอิญ แต่เป็นผลจากพื้นที่กว้างใหญ่ การเคลื่อนตัวของธารน้ำแข็ง พื้นหินเก่าแก่ และสภาพอากาศที่ช่วยรักษาแหล่งน้ำเหล่านี้ไว้ ภาพที่เห็นบนแผนที่ในวันนี้ คือรอยขีดเขียนของน้ำแข็งจากอดีตที่ยังไม่จางหายไปจากผืนแผ่นดิน