ตุ่นหนูไร้ขนมีอะไรให้วิทยาศาสตร์เรียนรู้

* รูปภาพใช้เพื่อประกอบเนื้อหาเท่านั้น อาจไม่ใช่ภาพเหตุการณ์จริงหรือภาพจริงจากเรื่องในบทความ ขอบคุณภาพประกอบจาก https://graphic.in.th

ผิวสีชมพูย่น ๆ แทบไม่มีขน ฟันหน้าคู่ใหญ่ยื่นออกนอกปาก และดวงตาเล็กจนมองเห็นไม่ดีนัก—ตุ่นหนูไร้ขนหรือ Naked Mole Rat ดูคล้ายสัตว์ประหลาดจากหนังมากกว่าสัตว์เลี้ยงลูกด้วยนมขนาดเท่าฝ่ามือ แต่ร่างกายของมันกำลังเป็นหัวข้อวิจัยด้านความชรา มะเร็ง ความเจ็บปวด และภาวะขาดออกซิเจน

สัตว์ชนิดนี้อาศัยอยู่ใต้ดินในแอฟริกาตะวันออก ขุดอุโมงค์ด้วยฟันหน้าอันแข็งแรง ริมฝีปากปิดอยู่ด้านหลังฟันได้ จึงดันดินโดยไม่ให้ดินเข้าปาก ตัวเต็มวัยยาวราว 7.5 เซนติเมตร หนักเพียง 28–42 กรัม แต่มีรายงานอายุในความดูแลของมนุษย์ได้นานถึง 30 ปี ซึ่งยาวผิดสัดส่วนสำหรับสัตว์ฟันแทะขนาดเล็ก

ชีวิตทั้งรังอยู่ใต้ดิน

ความพิเศษเริ่มตั้งแต่โครงสร้างสังคม ตุ่นหนูไร้ขนอยู่เป็นอาณานิคมขนาดเฉลี่ยราว 70 ตัว บางรังพบได้เกือบ 300 ตัว มีเพศเมียเพียงตัวเดียวที่สืบพันธุ์และทำหน้าที่เป็น “นางพญา” สมาชิกส่วนใหญ่ช่วยขุดอุโมงค์ หาอาหาร เลี้ยงลูก และป้องกันรัง ลักษณะนี้เรียกว่า eusocial ซึ่งพบได้น้อยมากในสัตว์เลี้ยงลูกด้วยนม

อุโมงค์ของหนึ่งอาณานิคมยาวรวมได้ถึงราว 4 กิโลเมตร เชื่อมทั้งห้องนอน จุดเก็บอาหาร และพื้นที่ขับถ่าย สภาพแคบ อากาศหมุนเวียนน้อย และมีคาร์บอนไดออกไซด์สูง ทำให้ร่างกายของมันต้องปรับตัวแตกต่างจากสัตว์บกทั่วไป

ต้านมะเร็งสูงมาก ไม่ได้ปลอดมะเร็ง 100%

ประโยคว่า “ตุ่นหนูไร้ขนไม่เป็นมะเร็งเลย” ฟังสะใจ แต่ไม่ตรงกับหลักฐานปัจจุบัน งานวิจัยพบว่าการเกิดเนื้องอกและมะเร็งในสัตว์ชนิดนี้ต่ำมากเมื่อเทียบกับอายุขัยของมัน และเคยมีการพบเคสมะเร็งในสัตว์ที่เลี้ยงไว้แล้ว จึงควรใช้คำว่า ต้านทานมะเร็งได้สูงเป็นพิเศษ มากกว่าจะบอกว่าไร้มะเร็งโดยสิ้นเชิง

นักวิทยาศาสตร์กำลังศึกษาหลายกลไกที่อาจช่วยกดการเติบโตผิดปกติของเซลล์ หนึ่งในนั้นคือสารไฮยาลูโรแนนโมเลกุลขนาดใหญ่ในเนื้อเยื่อของมัน และระบบตรวจจับความหนาแน่นของเซลล์ที่ทำงานไว การค้นพบเหล่านี้ยังไม่ใช่ยารักษามะเร็งสำหรับคน แต่เป็นเบาะแสว่าร่างกายสัตว์เลี้ยงลูกด้วยนมสามารถสร้างแนวป้องกันเนื้องอกที่เข้มแข็งได้อย่างไร

กรดทำให้เจ็บน้อยกว่าที่ควร

ตุ่นหนูไร้ขนไม่ได้ไร้ความรู้สึกเจ็บทั้งหมด มันยังตอบสนองต่อแรงกด ความร้อน และการบาดเจ็บหลายแบบ เพียงแต่เส้นประสาทรับความเจ็บปวดของผิวหนังตอบสนองต่อกรดและแคปไซซินจากพริกต่างจากหนูทดลองทั่วไปอย่างชัดเจน นักวิจัยมองว่านี่อาจเป็นผลจากการใช้ชีวิตในโพรงที่มีคาร์บอนไดออกไซด์สะสม ซึ่งทำให้สภาพแวดล้อมมีความเป็นกรดมากขึ้น

จุดนี้ทำให้สัตว์ตัวเล็ก ๆ ชนิดนี้มีประโยชน์ต่อการศึกษาสัญญาณปวดเรื้อรังและการอักเสบ เป้าหมายไม่ใช่ทำให้คน “ไม่รู้สึกเจ็บ” เพราะความเจ็บมีหน้าที่เตือนอันตราย แต่เป็นการแยกให้ได้ว่าควรลดสัญญาณปวดชนิดใดโดยไม่ตัดระบบเตือนภัยของร่างกายทิ้งไป

อยู่ในอากาศไร้ออกซิเจนได้ 18 นาทีในห้องทดลอง

ผลการทดลองที่ทำให้ชื่อของมันโด่งดังที่สุดคือความทนภาวะขาดออกซิเจน ภายใต้เงื่อนไขทดลอง ตุ่นหนูไร้ขนอยู่ในอากาศที่มีออกซิเจนเพียง 5% ได้เป็นชั่วโมง และรอดจากสภาวะไร้ออกซิเจนทั้งหมดได้นานราว 18 นาที หลังได้รับอากาศกลับคืน สัตว์ที่รอดสามารถฟื้นการทำงานได้

ระหว่างนั้นมันหมดสติ ชีพจรและการหายใจลดลงมาก ร่างกายเปลี่ยนไปใช้เส้นทางสร้างพลังงานจากฟรุกโตส ซึ่งเป็นทางเลือกที่ช่วยประคองเนื้อเยื่อในช่วงออกซิเจนหายไป นี่ไม่ใช่ความสามารถที่มนุษย์ทำตามได้ และไม่ได้แปลว่าสมองของมัน “ไม่มีวันเสียหาย” ในทุกระยะเวลา ผลทดลองระบุขอบเขตชัดเจนว่า 18 นาทีคือเงื่อนไขที่ทดสอบแล้วรอด ส่วนการปล่อยนานกว่านั้นย่อมมีความเสี่ยง

ตุ่นหนูไร้ขนจึงน่าทึ่งไม่ได้เพราะมันเป็นสัตว์วิเศษ แต่เพราะวิวัฒนาการบีบให้สัตว์เลี้ยงลูกด้วยนมชนิดหนึ่งรับมือกับความมืด ความแออัด กรด และออกซิเจนต่ำ จนเกิดกลไกที่มนุษย์ยังพยายามถอดรหัสอยู่ทุกวันนี้