ซัดดัม ฮุสเซ็น จากผู้กุมอำนาจสู่จุดจบ

ชื่อของซัดดัม ฮุสเซ็นมักถูกจดจำผ่านภาพผู้นำเผด็จการ สงครามอิรัก การบุกคูเวต และฉากที่เขาถูกจับตัวจากหลุมซ่อนใต้ดิน แต่ก่อนจะไปถึงจุดนั้น เขาเคยเป็นชายหนุ่มจากครอบครัวยากจนที่ค่อย ๆ ไต่ขึ้นมาจนกลายเป็นผู้มีอำนาจสูงสุดของอิรัก และมีบทบาทต่อการเมืองตะวันออกกลางยาวนานกว่าสองทศวรรษ

ซัดดัมเกิดเมื่อปี 1937 ใกล้เมืองติกริต ทางตอนเหนือของอิรัก ชีวิตวัยเด็กไม่ได้สุขสบายนัก พ่อของเขาเสียชีวิตหรือหายตัวไปก่อนที่เขาจะเกิด ส่วนครอบครัวมีฐานะลำบาก เขาเติบโตท่ามกลางสังคมชนบทที่ความสัมพันธ์ทางเครือญาติ ชนเผ่า และศักดิ์ศรีของครอบครัวมีความสำคัญอย่างมาก

เมื่อโตขึ้น ซัดดัมเข้าสู่การเมืองผ่านพรรคบาธ ซึ่งมีแนวคิดชาตินิยมอาหรับ ต้องการรวมพลังของชาวอาหรับและลดอิทธิพลจากชาติตะวันตก พรรคบาธไม่ได้มีเฉพาะในอิรัก แต่มีเครือข่ายในหลายประเทศ โดยเฉพาะซีเรีย แม้ภายหลังพรรคบาธของอิรักกับซีเรียจะแยกกันอย่างชัดเจนและกลายเป็นคู่แข่งกันเอง

ช่วงปลายทศวรรษ 1950 ซัดดัมมีส่วนร่วมในความพยายามลอบสังหารผู้นำอิรัก แต่ปฏิบัติการล้มเหลว เขาต้องหลบหนีออกนอกประเทศ ก่อนจะกลับมาเมื่อสถานการณ์ทางการเมืองเปลี่ยนแปลง เหตุการณ์นี้มีส่วนสร้างภาพลักษณ์ของเขาในฐานะนักปฏิวัติผู้กล้าเสี่ยง และทำให้เขาได้รับความไว้วางใจจากคนในพรรค

ปี 1968 พรรคบาธยึดอำนาจในอิรักได้สำเร็จ แม้ซัดดัมยังไม่ได้ดำรงตำแหน่งประธานาธิบดี แต่เขากลายเป็นบุคคลสำคัญเบื้องหลังรัฐบาลอย่างรวดเร็ว เขาดูแลงานด้านความมั่นคง ข่าวกรอง และการจัดระเบียบพรรค สร้างเครือข่ายเจ้าหน้าที่ที่ภักดีต่อเขาโดยตรง

อำนาจของซัดดัมไม่ได้พึ่งเพียงตำแหน่งทางการเมือง แต่พึ่งระบบควบคุมที่ละเอียด เขาแต่งตั้งคนจากบ้านเกิด เครือญาติ และกลุ่มที่ไว้ใจได้เข้าไปอยู่ในกองทัพ หน่วยข่าวกรอง และหน่วยรักษาความปลอดภัย ขณะเดียวกันก็จับตาเจ้าหน้าที่ระดับสูงอย่างใกล้ชิด ใครที่ถูกมองว่าอาจเป็นภัยสามารถถูกปลด จับกุม หรือหายตัวไปจากเวทีการเมืองได้

อย่างไรก็ตาม ยุคที่ซัดดัมเรืองอำนาจไม่ได้มีแต่ภาพความรุนแรง ในช่วงทศวรรษ 1970 อิรักมีรายได้จากน้ำมันเพิ่มขึ้นอย่างมาก รัฐบาลนำเงินไปสร้างถนน โรงเรียน โรงพยาบาล ระบบไฟฟ้า และโครงการสาธารณูปโภคต่าง ๆ ประชาชนบางส่วนจึงจดจำช่วงนั้นว่าเป็นยุคที่ประเทศพัฒนาเร็ว มีการศึกษาที่เข้าถึงได้มากขึ้น และรัฐมีสวัสดิการแข็งแรงกว่าหลายประเทศในภูมิภาค

ปัญหาคือการพัฒนาเหล่านั้นเกิดขึ้นพร้อมกับการรวมอำนาจอย่างเข้มข้น รัฐบาลควบคุมสื่อ จำกัดการแสดงความคิดเห็น และปราบปรามฝ่ายตรงข้ามอย่างหนัก พรรคการเมืองอื่นแทบไม่มีพื้นที่ ขณะที่บุคลิกของซัดดัมถูกสร้างให้เป็นศูนย์กลางของชาติ มีภาพถ่าย รูปปั้น และคำขวัญของเขาปรากฏอยู่ทั่วประเทศ

ปี 1979 ซัดดัมขึ้นเป็นประธานาธิบดีอย่างเป็นทางการ ไม่นานหลังรับตำแหน่ง เขาจัดการประชุมใหญ่ของพรรคและประกาศว่ามีผู้สมคบคิดอยู่ภายใน สมาชิกหลายคนถูกนำตัวออกจากห้องประชุม บางคนถูกประหาร เหตุการณ์นี้ส่งสัญญาณชัดเจนว่าอำนาจใหม่จะไม่เปิดพื้นที่ให้กับความไม่แน่นอนหรือการท้าทาย

สงครามอิรักกับอิหร่าน

ปี 1980 อิรักเปิดสงครามกับอิหร่าน หลังการปฏิวัติอิสลามในอิหร่านเพิ่งเกิดขึ้นไม่นาน ซัดดัมมองว่าอิหร่านกำลังอ่อนแอและอาจเป็นโอกาสที่อิรักจะได้เปรียบเรื่องพรมแดน รวมถึงจำกัดอิทธิพลของรัฐบาลศาสนาอิหร่านที่อาจกระตุ้นประชาชนชีอะห์ในอิรัก

แต่สงครามที่คาดว่าจะจบเร็วกลับยืดเยื้อถึงแปดปี มีผู้เสียชีวิตจำนวนมากทั้งสองฝ่าย เมืองชายแดนถูกทำลาย เศรษฐกิจอิรักได้รับความเสียหาย และรัฐบาลต้องกู้เงินมหาศาลจากประเทศอาหรับรอบอ่าวเปอร์เซีย

ในสงครามนี้ กองทัพอิรักใช้ทั้งอาวุธธรรมดาและอาวุธเคมี มีการโจมตีกองกำลังอิหร่าน รวมถึงประชาชนชาวเคิร์ดในอิรัก เหตุการณ์ที่เมืองฮาลับจาเมื่อปี 1988 กลายเป็นหนึ่งในภาพจำที่รุนแรงที่สุด มีประชาชนเสียชีวิตจากสารเคมีจำนวนมาก และทำให้ชื่อของรัฐบาลซัดดัมเชื่อมโยงกับอาชญากรรมต่อพลเรือนอย่างหลีกเลี่ยงไม่ได้

เหตุใดจึงบุกคูเวต

หลังสงครามกับอิหร่าน อิรักมีหนี้สินสูง ซัดดัมคาดหวังว่าประเทศอาหรับที่เคยให้กู้เงินจะยกหนี้ให้ เพราะมองว่าอิรักได้ช่วยสกัดอิทธิพลของอิหร่านแทนภูมิภาค แต่คูเวตและเจ้าหนี้รายอื่นไม่ได้เห็นด้วยทั้งหมด

รัฐบาลอิรักยังกล่าวหาคูเวตว่าผลิตน้ำมันมากเกินไปจนราคาตก ทำให้อิรักเสียรายได้ และกล่าวหาว่าคูเวตสูบน้ำมันจากแหล่งที่อยู่บริเวณชายแดน ความขัดแย้งเพิ่มขึ้นจนวันที่ 2 สิงหาคม 1990 กองทัพอิรักบุกยึดคูเวตอย่างรวดเร็ว

การบุกครั้งนี้ทำให้หลายประเทศหันมาต่อต้านซัดดัมอย่างเต็มที่ กองกำลังผสมนำโดยสหรัฐอเมริกาเปิดปฏิบัติการขับไล่กองทัพอิรักออกจากคูเวตในต้นปี 1991 กองทัพอิรักพ่ายแพ้อย่างหนัก แต่รัฐบาลซัดดัมยังไม่ล่ม

หลังสงคราม ประชาชนชีอะห์ทางใต้และชาวเคิร์ดทางเหนือก่อการลุกฮือ เพราะเชื่อว่ารัฐบาลอ่อนแอลงแล้ว ทว่ากองกำลังของซัดดัมสามารถปราบปรามได้ มีผู้เสียชีวิตและผู้ลี้ภัยจำนวนมาก เหตุการณ์นี้ยิ่งทำให้ความขัดแย้งภายในอิรักฝังลึกกว่าเดิม

ทศวรรษแห่งการคว่ำบาตร

ตลอดทศวรรษ 1990 อิรักอยู่ภายใต้มาตรการคว่ำบาตรจากนานาชาติ เนื่องจากปัญหาอาวุธทำลายล้างสูงและการไม่ปฏิบัติตามเงื่อนไขหลังสงครามคูเวต เศรษฐกิจตกต่ำ เงินเฟ้อสูง สาธารณูปโภคทรุดโทรม ประชาชนขาดยาและอาหารบางช่วง

รัฐบาลซัดดัมพยายามใช้สถานการณ์นี้สร้างภาพว่าประเทศถูกตะวันตกกลั่นแกล้ง ขณะเดียวกันกลุ่มคนใกล้ชิดรัฐบาลยังเข้าถึงทรัพยากรได้มากกว่าประชาชนทั่วไป ความเหลื่อมล้ำจึงชัดเจนขึ้นเรื่อย ๆ

สิ่งที่น่าสนใจคือ แม้ประเทศจะอ่อนแอ ซัดดัมยังสามารถรักษาอำนาจไว้ได้ เขาใช้ทั้งความกลัว การให้ผลประโยชน์ และการควบคุมหน่วยงานความมั่นคง หลายครั้งมีข่าวลือเรื่องรัฐประหารหรือการลอบสังหาร แต่ไม่มีความพยายามใดโค่นเขาได้สำเร็จ

การบุกอิรักปี 2003

หลังเหตุการณ์ก่อการร้าย 11 กันยายน 2001 รัฐบาลสหรัฐอเมริกาให้ความสำคัญกับภัยจากอาวุธทำลายล้างสูงมากขึ้น และกล่าวหาว่าอิรักยังคงมีโครงการอาวุธเคมีและชีวภาพ รวมถึงไม่ให้ความร่วมมือกับผู้ตรวจสอบอย่างเพียงพอ

เดือนมีนาคม 2003 สหรัฐอเมริกาและพันธมิตรเปิดสงครามบุกอิรัก รัฐบาลซัดดัมล่มลงภายในเวลาไม่นาน รูปปั้นของเขาในกรุงแบกแดดถูกโค่น ภาพดังกล่าวถูกนำเสนอเป็นสัญลักษณ์ของการสิ้นสุดระบอบเก่า

แต่ประเด็นสำคัญที่ตามมาคือ หลังการบุกไม่พบคลังอาวุธทำลายล้างสูงในรูปแบบที่เคยถูกใช้เป็นเหตุผลหลักของสงคราม เรื่องนี้ทำให้การตัดสินใจบุกอิรักถูกวิจารณ์อย่างหนัก และยังเป็นข้อถกเถียงทางการเมืองระหว่างประเทศมาจนถึงปัจจุบัน

ซัดดัมหลบหนีอยู่หลายเดือน ก่อนถูกทหารสหรัฐฯ จับตัวได้ในเดือนธันวาคม 2003 ใกล้เมืองติกริต เขาซ่อนตัวอยู่ในช่องใต้ดินแคบ ๆ ที่ถูกเรียกกันภายหลังว่า “หลุมแมงมุม” สภาพตอนถูกจับแตกต่างจากภาพผู้นำที่แข็งกร้าวและทรงอำนาจอย่างสิ้นเชิง

การพิจารณาคดีและจุดจบ

ซัดดัมถูกส่งตัวให้รัฐบาลอิรักและขึ้นศาลในคดีสังหารชาวบ้านที่เมืองดูเจล หลังมีความพยายามลอบสังหารเขาเมื่อปี 1982 ศาลตัดสินประหารชีวิตด้วยการแขวนคอ เขาถูกประหารเมื่อวันที่ 30 ธันวาคม 2006

การพิจารณาคดีถูกวิจารณ์จากหลายฝ่าย บางคนเห็นว่าเป็นการลงโทษผู้นำที่รับผิดชอบต่อการสังหารและการปราบปรามประชาชน ขณะที่บางฝ่ายตั้งคำถามเรื่องมาตรฐานของศาล บรรยากาศทางการเมือง และความเป็นธรรมของกระบวนการ

หลังซัดดัมเสียชีวิต อิรักไม่ได้เข้าสู่ความสงบอย่างที่หลายคนคาดหวัง ประเทศเผชิญความขัดแย้งระหว่างกลุ่มศาสนา การก่อความไม่สงบ การแทรกแซงจากต่างชาติ และการเกิดขึ้นของกลุ่มติดอาวุธหลายฝ่าย

จึงเป็นเรื่องยากที่จะพูดถึงซัดดัมด้วยคำเพียงคำเดียว สำหรับผู้ที่เคยถูกจับกุม ทรมาน สูญเสียสมาชิกครอบครัว หรือถูกโจมตีด้วยอาวุธเคมี เขาคือผู้ปกครองที่สร้างความหวาดกลัว แต่สำหรับชาวอิรักบางส่วนที่เปรียบเทียบความเป็นระเบียบในอดีตกับความวุ่นวายหลังปี 2003 พวกเขาอาจจดจำยุคของเขาในอีกแบบหนึ่ง

ความทรงจำที่ต่างกันไม่ได้เปลี่ยนข้อเท็จจริงว่า ซัดดัมสร้างรัฐที่ผูกติดกับตัวบุคคล เมื่อผู้นำกลายเป็นศูนย์กลางของกองทัพ ระบบราชการ พรรคการเมือง และความมั่นคงทั้งหมด ประเทศอาจดูแข็งแรงในช่วงที่ผู้นำยังควบคุมทุกอย่างได้ แต่เมื่อศูนย์กลางนั้นพังลง โครงสร้างที่เหลืออยู่ก็อาจไม่แข็งแรงพอจะประคองประเทศต่อไป