ทำไมบางคนชอบขีด แกะ และทิ้งรอยบนสิ่งของ? จิตวิทยาอธิบายได้

เคยสงสัยไหมว่า ทำไมบางคนชอบขีดกำแพง แกะโต๊ะเรียน สลักชื่อลงบนต้นไม้ หรือแม้แต่ใช้เล็บขีดผลไม้จนเกิดรอย?

หลายคนอาจมองว่าเป็นเพียงนิสัยเสียหรือความคึกคะนอง แต่ในมุมจิตวิทยา พฤติกรรมเหล่านี้อาจเกิดขึ้นได้จากหลายเหตุผล ตั้งแต่ความอยากรู้อยากเห็น การเลียนแบบ ไปจนถึงการระบายอารมณ์ อย่างไรก็ตาม เราไม่ควรตัดสินสภาพจิตใจของใครจากพฤติกรรมเพียงครั้งเดียว

1. อยากทิ้ง “ร่องรอยของตัวเอง”

มนุษย์มักต้องการรู้สึกว่าตัวเองมีตัวตนและเป็นส่วนหนึ่งของสถานที่ การเขียนชื่อ สลักข้อความ หรือทิ้งเครื่องหมายบางอย่างไว้ จึงอาจทำให้เจ้าตัวรู้สึกว่า “ฉันเคยมาที่นี่” หรือ “นี่คือสิ่งที่ฉันทำ”

บางครั้งร่องรอยนั้นอาจไม่ได้มีความหมายกับคนอื่น แต่มีความหมายต่อผู้ที่เป็นคนสร้างขึ้นมา อย่างไรก็ตาม หากเป็นทรัพย์สินสาธารณะหรือของผู้อื่น พฤติกรรมดังกล่าวก็ยังสร้างความเสียหายและอาจทำให้เจ้าของต้องเสียค่าใช้จ่ายในการซ่อมแซม

2. ความอยากรู้อยากเห็น

บางคนไม่ได้ตั้งใจทำลาย แต่อยากรู้ว่าหากขีด แกะ กด หรือกรีดลงไปแล้วจะเกิดอะไรขึ้น โดยเฉพาะเด็กที่กำลังเรียนรู้ผ่านการสัมผัสและการทดลอง

ตัวอย่างเช่น เด็กอาจลองใช้เล็บขีดผิวผลไม้เพื่อดูว่าสีหรือเนื้อสัมผัสจะเปลี่ยนไปอย่างไร หรือใช้ของแข็งขูดโต๊ะเพื่อฟังเสียงที่เกิดขึ้น พฤติกรรมลักษณะนี้จึงควรได้รับการอธิบายเรื่องขอบเขต มากกว่าการรีบตีตราว่าเด็กมีปัญหา

3. ระบายอารมณ์

เมื่อรู้สึกโกรธ เครียด ผิดหวัง หรือถูกกดดัน บางคนอาจเผลอทุบของ ปิดประตูแรง ๆ ขีดเขียนสิ่งของ หรือทำลายของที่อยู่ใกล้มือ เพราะรู้สึกเหมือนได้ปลดปล่อยอารมณ์ออกมา

ความโกรธเป็นอารมณ์ที่เกิดขึ้นได้ตามธรรมชาติ แต่เมื่อควบคุมไม่ได้จนกลายเป็นพฤติกรรมทำลาย อาจกระทบต่อความสัมพันธ์ การเรียน การทำงาน และทรัพย์สินได้ สมาคมจิตวิทยาอเมริกันระบุว่า ความโกรธที่รุนแรงและควบคุมไม่ได้สามารถนำไปสู่พฤติกรรมที่สร้างปัญหาได้

แม้การทำลายของอาจทำให้รู้สึกโล่งเพียงชั่วคราว แต่ไม่ได้ช่วยจัดการต้นเหตุของความเครียดหรือความโกรธอย่างแท้จริง

4. ต้องการให้คนรอบตัวหันมาสนใจ

บางคนอาจขีดเขียนหรือทำลายข้าวของเพื่อส่งสัญญาณว่า ตัวเองกำลังไม่พอใจ ถูกละเลย หรือไม่ได้รับการรับฟัง โดยเฉพาะเมื่อยังไม่สามารถพูดถึงความรู้สึกของตัวเองได้อย่างตรงไปตรงมา

ในกรณีนี้ สิ่งที่ควรทำไม่ใช่เพียงตำหนิพฤติกรรม แต่ควรพูดคุยด้วยว่าเกิดอะไรขึ้นก่อนหน้านั้น เจ้าตัวกำลังรู้สึกอย่างไร และต้องการความช่วยเหลือเรื่องใด

อย่างไรก็ตาม การรับฟังไม่ได้หมายความว่าต้องยอมรับการทำลายทรัพย์สิน ควรกำหนดขอบเขตให้ชัดเจนควบคู่กันไปด้วย

5. ทำตามคนอื่นโดยไม่ทันคิด

เมื่อเห็นเพื่อนทำ เห็นคลิปในสื่อสังคมออนไลน์ หรือพบว่ามีคนเขียนข้อความไว้ก่อนแล้ว หลายคนอาจเลียนแบบ เพราะรู้สึกว่าสนุกหรือคิดว่า “คนอื่นก็ทำกัน”

ยิ่งไม่มีใครห้ามหรือไม่มีผลตามมา พฤติกรรมนั้นก็อาจเกิดซ้ำได้ง่ายขึ้น ตัวอย่างที่พบเห็นได้บ่อยคือ การเขียนชื่อต่อจากข้อความเดิมบนโต๊ะเรียน ผนังห้องน้ำ หรือสถานที่ท่องเที่ยว

พฤติกรรมเพียงครั้งเดียวไม่ได้แปลว่า “เป็นโรคจิต”

การขีดเขียนหรือทำลายข้าวของเป็นครั้งคราว ไม่ได้หมายความว่าบุคคลนั้นมีความผิดปกติทางจิตเสมอไป เพราะอาจเกิดจากอารมณ์ชั่ววูบ ความคึกคะนอง ความอยากรู้อยากเห็น หรือการขาดความเข้าใจเรื่องผลกระทบ

การประเมินปัญหาสุขภาพจิตต้องพิจารณาหลายด้าน เช่น พฤติกรรมเกิดบ่อยเพียงใด รุนแรงแค่ไหน เกิดในสถานการณ์ใด และส่งผลต่อชีวิตประจำวันหรือความปลอดภัยของผู้อื่นหรือไม่

สำหรับเด็ก พฤติกรรมต่อต้านหรือก่อกวนชั่วคราวอาจเกิดขึ้นในช่วงที่มีความเครียดหรือการเปลี่ยนแปลงในชีวิต ส่วนปัญหาด้านพฤติกรรมที่ควรได้รับการประเมินมักเป็นรูปแบบที่เกิดซ้ำ ต่อเนื่อง รุนแรง หรือไม่เหมาะสมกับวัย

สัญญาณที่ควรเฝ้าระวัง

ควรพิจารณาปรึกษาผู้เชี่ยวชาญด้านสุขภาพจิต หากพบว่าพฤติกรรมมีลักษณะดังต่อไปนี้

• ทำลายข้าวของซ้ำ ๆ และมีแนวโน้มรุนแรงขึ้น

• พยายามหยุดแล้วแต่ยังควบคุมตัวเองไม่ได้

• เกิดขึ้นพร้อมกับความโกรธรุนแรงหรือการระเบิดอารมณ์บ่อยครั้ง

• ทำร้าย ข่มขู่ หรือแสดงความโหดร้ายต่อคนหรือสัตว์

• จงใจวางเพลิง ทำลายทรัพย์สิน หรือฝ่าฝืนกฎอย่างต่อเนื่อง

• ส่งผลกระทบต่อการเรียน การทำงาน ความสัมพันธ์ หรือความปลอดภัย

พฤติกรรมทำลายทรัพย์สินอาจพบร่วมกับปัญหาด้านพฤติกรรมบางประเภทได้ แต่ต้องได้รับการประเมินจากผู้เชี่ยวชาญ ไม่ควรวินิจฉัยจากอาการเพียงข้อเดียว

เมื่อเริ่มรู้สึกอยากทำลายของ ควรทำอย่างไร?

หากสังเกตว่าตัวเองเริ่มกำมือ ใจเต้นเร็ว กล้ามเนื้อเกร็ง รู้สึกร้อน หรืออยากขว้างปาสิ่งของ ควรถอยออกจากสถานการณ์ชั่วคราว วางสิ่งของที่อาจทำให้เกิดอันตราย และค่อยกลับมาพูดคุยเมื่ออารมณ์ลดลง เพราะอาการทางร่างกายเหล่านี้อาจเกิดขึ้นร่วมกับความโกรธได้

วิธีที่อาจช่วยได้ ได้แก่ หายใจช้า ๆ เปลี่ยนสถานที่ เดินออกไปพัก เขียนความรู้สึกลงบนกระดาษ หรือพูดกับคนที่ไว้ใจ การฝึกผ่อนคลายและสังเกตสิ่งกระตุ้นอาจช่วยให้จัดการความโกรธได้ดีขึ้น

หากทำทรัพย์สินเสียหายไปแล้ว ควรรับผิดชอบด้วยการขอโทษ ชดใช้ หรือช่วยซ่อมแซม เพื่อให้เข้าใจว่าการกระทำมีผลตามมา ไม่ใช่จบลงเพียงเพราะอารมณ์สงบลงแล้ว

สิ่งสำคัญที่ควรจำคือ “รอยขีดหนึ่งรอย” ไม่สามารถบอกตัวตนหรือวินิจฉัยสภาพจิตใจของใครได้ทั้งหมด เราควรมองทั้งสาเหตุ ความถี่ ความรุนแรง และผลกระทบ หากเป็นพฤติกรรมชั่วคราวอาจแก้ได้ด้วยการพูดคุยและกำหนดขอบเขต แต่หากเกิดซ้ำจนควบคุมไม่ได้หรือเริ่มเป็นอันตราย การขอความช่วยเหลือจากผู้เชี่ยวชาญคือทางเลือกที่เหมาะสมกว่า