เลือดหนักแค่ไหนในร่างกายเรา

ลองนึกภาพคนหนัก 60 กิโลกรัม หากใช้ตัวเลขประมาณ 8 เปอร์เซ็นต์ น้ำหนักของเลือดทั้งหมดในร่างกายจะอยู่ราว 4.8 กิโลกรัม หรือมีปริมาตรใกล้เคียง 4–5 ลิตร ตัวเลขนี้ทำให้เห็นว่าเลือดไม่ใช่ของเหลวปริมาณเล็กน้อยที่ไหลอยู่ตามเส้นเลือด แต่เป็นส่วนสำคัญของน้ำหนักตัวที่ต้องหมุนเวียนอยู่ตลอดเวลา

อย่างไรก็ตาม คำว่า “เลือดคิดเป็น 8 เปอร์เซ็นต์ของน้ำหนักตัว” เป็นค่าประมาณ ไม่ใช่ตัวเลขตายตัวสำหรับทุกคน โดยทั่วไปผู้ใหญ่ที่มีน้ำหนักอยู่ในช่วงปกติมักมีเลือดประมาณ 70 มิลลิลิตรต่อน้ำหนักตัวหนึ่งกิโลกรัม ซึ่งเทียบได้กับประมาณ 7 เปอร์เซ็นต์ ส่วนการพูดว่า 8 เปอร์เซ็นต์เป็นการปัดให้จำง่าย และยังอยู่ในช่วงที่ใช้บอกข้อมูลทั่วไปได้

ถ้าคนหนึ่งหนัก 50 กิโลกรัม อาจมีเลือดอยู่ประมาณ 3.5–4 ลิตร คนหนัก 70 กิโลกรัมอาจมีประมาณ 5 ลิตร และคนหนัก 90 กิโลกรัมอาจมีมากกว่านั้น แต่การเอาน้ำหนักตัวคูณด้วยเปอร์เซ็นต์ตรง ๆ จะเริ่มคลาดเคลื่อนในคนที่มีไขมันสะสมมาก เพราะเนื้อเยื่อไขมันไม่ได้ต้องการเลือดต่อกิโลกรัมเท่ากับกล้ามเนื้อและอวัยวะต่าง ๆ

ดังนั้น คนสองคนที่หนักเท่ากันจึงอาจมีปริมาณเลือดไม่เท่ากัน คนที่มีกล้ามเนื้อมากมักมีปริมาณเลือดเมื่อเทียบกับน้ำหนักตัวสูงกว่าคนที่มีไขมันมาก นอกจากนี้ยังขึ้นอยู่กับเพศ อายุ ขนาดร่างกาย การออกกำลังกาย ระดับความสูงที่อาศัยอยู่ ภาวะขาดน้ำ และสุขภาพของหัวใจหรือไตด้วย

เลือดหลายลิตรนั้นประกอบด้วยอะไร

ส่วนที่มีปริมาณมากที่สุดคือพลาสมา เป็นของเหลวสีเหลืองอ่อนที่มีน้ำเป็นองค์ประกอบหลัก พลาสมาทำหน้าที่พาสารอาหาร ฮอร์โมน โปรตีน เกลือแร่ ยา และของเสียไปตามส่วนต่าง ๆ ของร่างกาย อีกส่วนหนึ่งคือเม็ดเลือดแดง ซึ่งมีฮีโมโกลบินสำหรับรับออกซิเจนจากปอดไปส่งให้เนื้อเยื่อ และนำคาร์บอนไดออกไซด์บางส่วนกลับมาที่ปอด

นอกจากนี้ยังมีเม็ดเลือดขาวที่เกี่ยวข้องกับภูมิคุ้มกัน และเกล็ดเลือดที่ช่วยให้เลือดแข็งตัวเมื่อเกิดบาดแผล แม้ส่วนประกอบบางชนิดจะมีจำนวนน้อยเมื่อเทียบกับเม็ดเลือดแดง แต่ถ้าขาดหรือทำงานผิดปกติก็อาจทำให้เกิดปัญหารุนแรงได้

เลือดไม่ได้มีหน้าที่เพียงขนส่งออกซิเจน แต่ยังช่วยรักษาอุณหภูมิของร่างกาย สมดุลกรดด่าง ปริมาณน้ำในหลอดเลือด และการกระจายความร้อน เมื่อเราออกกำลังกาย เลือดจะถูกส่งไปยังกล้ามเนื้อมากขึ้น พร้อมกับไหลเข้าใกล้ผิวหนังเพื่อระบายความร้อน เมื่ออากาศหนาว หลอดเลือดบริเวณผิวหนังจะหดตัวเพื่อลดการสูญเสียความร้อน

ทำไมเสียเลือดไม่กี่ร้อยมิลลิลิตรยังอยู่ได้

ร่างกายมีความสามารถชดเชยการสูญเสียเลือดในระดับหนึ่ง การบริจาคเลือดทั่วไปเก็บเลือดออกประมาณ 350–450 มิลลิลิตร ซึ่งคิดเป็นเพียงส่วนหนึ่งของเลือดทั้งหมดในผู้ใหญ่ที่ผ่านเกณฑ์บริจาค หลังบริจาค ร่างกายจะเริ่มปรับปริมาณของเหลวในระบบไหลเวียน โดยดึงน้ำจากเนื้อเยื่อรอบข้างเข้ามาและกระตุ้นให้กระหายน้ำ

ส่วนที่เป็นพลาสมาสามารถฟื้นตัวได้ค่อนข้างเร็วเมื่อได้รับน้ำและอาหารเพียงพอ แต่เม็ดเลือดแดงต้องใช้เวลาสร้างใหม่หลายสัปดาห์ เพราะไขกระดูกต้องใช้ธาตุเหล็ก โปรตีน วิตามินบี 12 และโฟเลตในการผลิตเซลล์ชุดใหม่ นี่เป็นเหตุผลที่การบริจาคเลือดต้องเว้นระยะ ไม่สามารถบริจาคติดกันบ่อยเกินไปได้

แต่การเสียเลือดจากอุบัติเหตุแตกต่างจากการบริจาคอย่างมาก เพราะมักเกิดขึ้นรวดเร็ว ควบคุมปริมาณไม่ได้ และอาจมีการบาดเจ็บของอวัยวะร่วมด้วย เมื่อปริมาณเลือดลดลง หัวใจจะเต้นเร็วขึ้น หลอดเลือดส่วนปลายหดตัว ผิวจึงซีดและเย็น ร่างกายพยายามรักษาเลือดไว้เลี้ยงสมองและหัวใจก่อน

หากเลือดลดลงมาก ความดันโลหิตอาจตก ผู้บาดเจ็บอาจกระสับกระส่าย สับสน หายใจเร็ว หน้ามืด หรือหมดสติ ภาวะนี้เรียกว่าช็อกจากการเสียเลือดและต้องได้รับการรักษาเร่งด่วน การเห็นเลือดออกภายนอกจำนวนมากควรกดบาดแผลด้วยผ้าสะอาดอย่างต่อเนื่องและโทรขอความช่วยเหลือฉุกเฉิน ไม่ควรรอดูอาการ

ปริมาณเลือดเปลี่ยนได้ตามสถานการณ์

ระหว่างตั้งครรภ์ ปริมาณเลือดของผู้หญิงจะเพิ่มขึ้นมากเพื่อรองรับการไหลเวียนไปยังมดลูก รก และทารก การเพิ่มขึ้นของพลาสมาอาจมากกว่าการเพิ่มขึ้นของเม็ดเลือดแดง ทำให้ผลตรวจเลือดดูเหมือนมีความเข้มข้นของฮีโมโกลบินลดลงได้ แม้จำนวนเม็ดเลือดแดงโดยรวมจะเพิ่มขึ้นก็ตาม

นักกีฬาที่ฝึกความทนทานเป็นประจำก็อาจมีปริมาณพลาสมาและเลือดรวมมากกว่าคนทั่วไป การเพิ่มปริมาณเลือดช่วยให้หัวใจส่งออกซิเจนไปยังกล้ามเนื้อได้มีประสิทธิภาพขึ้น และช่วยระบายความร้อนระหว่างออกกำลังกายเป็นเวลานาน

ในทางกลับกัน การขาดน้ำจากอากาศร้อน ท้องเสีย อาเจียน หรือเสียเหงื่อมาก ทำให้ปริมาณพลาสมาลดลง เลือดจึงดูเข้มข้นขึ้นและหัวใจต้องทำงานหนักขึ้น ผู้ที่ขาดน้ำอาจชีพจรเร็ว ปากแห้ง ปัสสาวะน้อย เวียนศีรษะ และอ่อนแรง แม้ไม่ได้เสียเม็ดเลือดแดงออกจากร่างกายเลย

น้ำหนักเลือดไม่ได้หมายถึงน้ำหนักที่ลดได้

บางคนอาจเห็นว่าเลือดหนักหลายกิโลกรัมแล้วสงสัยว่าน้ำหนักตัวสามารถเปลี่ยนตามปริมาณเลือดได้มากหรือไม่ ในชีวิตประจำวันร่างกายควบคุมปริมาณเลือดไว้ค่อนข้างแน่น การเปลี่ยนแปลงของน้ำหนักระหว่างวันส่วนใหญ่เกิดจากน้ำ อาหาร ปัสสาวะ และของเสียในทางเดินอาหาร ไม่ใช่เลือดที่เพิ่มหรือลดหลายลิตร

ร่างกายไม่สามารถลดปริมาณเลือดเพื่อใช้เป็นวิธีลดน้ำหนักได้ เพราะเลือดต้องมีเพียงพอสำหรับรักษาความดันและส่งออกซิเจน การเสียเลือดทำให้น้ำหนักบนเครื่องชั่งลดลงจริงเพียงชั่วคราว แต่เป็นภาวะอันตราย ไม่ใช่การสูญเสียไขมัน

ตัวเลข 8 เปอร์เซ็นต์จึงมีประโยชน์ในฐานะภาพรวม ช่วยให้เราเข้าใจว่าคนทั่วไปมีเลือดอยู่หลายลิตร และแม้เลือดจะมองไม่เห็นจากภายนอก แต่มันมีมวลจริง เป็นระบบขนส่งขนาดใหญ่ที่เชื่อมปอด หัวใจ สมอง กล้ามเนื้อ และอวัยวะทุกส่วนเข้าด้วยกันตลอด 24 ชั่วโมง

หัวใจของผู้ใหญ่สูบเลือดวนผ่านร่างกายซ้ำแล้วซ้ำเล่าในทุกนาที เลือดก้อนเดิมไม่ได้ถูกใช้ครั้งเดียวแล้วทิ้ง แต่หมุนเวียนกลับมารับออกซิเจนใหม่ ส่งสารอาหาร รับของเสีย และช่วยปรับสมดุลภายในอย่างต่อเนื่อง น้ำหนักไม่กี่กิโลกรัมของเลือดจึงเป็นหนึ่งในส่วนที่ทำให้ร่างกายทั้งระบบยังทำงานประสานกันได้