ปักธงบนดวงจันทร์ แต่ยึดครองไม่ได้

ภาพธงชาติสหรัฐฯ ที่ตั้งอยู่บนพื้นดวงจันทร์ทำให้หลายคนเข้าใจว่า พื้นที่ตรงนั้นอาจกลายเป็นดินแดนของสหรัฐฯ ไปแล้ว เหมือนการปักธงบนแผ่นดินที่เพิ่งค้นพบในอดีต

แต่ในทางกฎหมาย ธงผืนนั้นไม่ได้มีความหมายเช่นนั้นเลย

ก่อนที่มนุษย์จะเดินทางไปถึงดวงจันทร์ ประเทศมหาอำนาจได้ตกลงกันไว้แล้วว่า ไม่มีชาติใดสามารถประกาศให้ดวงจันทร์เป็นอาณาเขตของตัวเองได้ หลักการนี้อยู่ในสนธิสัญญาอวกาศ ค.ศ. 1967 หรือ Outer Space Treaty ซึ่งกลายเป็นรากฐานสำคัญของกฎหมายอวกาศระหว่างประเทศมาจนถึงปัจจุบัน

เหตุผลที่ต้องรีบวางกติกาเกิดจากบรรยากาศของสงครามเย็น

ในช่วงปลายทศวรรษ 1950 ถึงต้นทศวรรษ 1960 สหรัฐฯ และสหภาพโซเวียตกำลังแข่งขันกันอย่างหนัก ทั้งการส่งดาวเทียม มนุษย์ และยานสำรวจออกไปนอกโลก เมื่อเทคโนโลยีจรวดพัฒนาอย่างรวดเร็ว ความกังวลจึงไม่ได้มีแค่ว่าใครจะไปถึงดวงจันทร์ก่อน แต่ยังรวมถึงคำถามว่า หากประเทศหนึ่งไปถึงก่อน จะประกาศยึดพื้นที่ทั้งหมดได้หรือไม่

ถ้าใช้กติกาแบบเดียวกับยุคล่าอาณานิคม ประเทศที่มีจรวดทรงพลังกว่าอาจอ้างกรรมสิทธิ์เหนือดวงจันทร์ ดาวเคราะห์ หรือดาวเคราะห์น้อยได้ก่อนประเทศอื่น โลกอาจไม่ได้มีเพียงการแข่งขันทางทหารบนพื้นดิน แต่ขยายไปสู่การแย่งชิงดินแดนนอกโลกด้วย

สนธิสัญญาอวกาศจึงระบุว่า อวกาศ รวมถึงดวงจันทร์และวัตถุท้องฟ้าอื่น ๆ ไม่อาจถูกชาติใดนำไปเป็นของตนด้วยการประกาศอธิปไตย การเข้าครอบครอง การใช้งาน หรือวิธีอื่นใด

ข้อความนี้ไม่ได้หมายความว่าประเทศต่าง ๆ ห้ามเดินทางไปดวงจันทร์ แต่หมายความว่าไปสำรวจได้ ใช้งานได้ และตั้งอุปกรณ์ได้ โดยไม่สามารถประกาศว่า “บริเวณนี้เป็นดินแดนของเรา”

ดังนั้น เมื่อยานอะพอลโล 11 ลงจอดในปี 1969 และนักบินอวกาศนำธงชาติสหรัฐฯ ไปตั้งไว้ ธงดังกล่าวจึงเป็นสัญลักษณ์ของภารกิจ ไม่ใช่หลักฐานการยึดครอง สหรัฐฯ ไม่ได้มีสิทธิควบคุมพื้นที่รอบจุดลงจอดเหมือนเป็นรัฐหนึ่งของประเทศ และไม่สามารถห้ามชาติอื่นเดินทางเข้าใกล้ด้วยเหตุผลว่าเป็นเจ้าของที่ดิน

หลักการเดียวกันใช้กับรอยเท้านักบินอวกาศ รถสำรวจ อุปกรณ์ทดลอง และสถานที่ลงจอดต่าง ๆ สิ่งของเหล่านั้นอาจเป็นทรัพย์สินของประเทศหรือหน่วยงานที่นำไปวางไว้ แต่พื้นดินใต้สิ่งของไม่ได้กลายเป็นกรรมสิทธิ์ของเจ้าของอุปกรณ์ตามไปด้วย

เปรียบง่าย ๆ เหมือนนำเต็นท์ไปตั้งในพื้นที่ส่วนรวม เต็นท์ยังเป็นของคนที่นำมา แต่ไม่ได้แปลว่าที่ดินรอบเต็นท์จะกลายเป็นทรัพย์สินส่วนตัว

สนธิสัญญาฉบับนี้ยังวางหลักสำคัญไว้อีกหลายเรื่อง เช่น การสำรวจอวกาศควรเป็นประโยชน์ต่อทุกประเทศ เปิดให้เข้าถึงได้โดยไม่เลือกปฏิบัติ และดวงจันทร์ต้องถูกใช้เพื่อวัตถุประสงค์อย่างสันติ

ประเทศต่าง ๆ ห้ามนำอาวุธนิวเคลียร์หรืออาวุธทำลายล้างสูงขึ้นไปติดตั้งในวงโคจร และห้ามสร้างฐานทัพ ทดสอบอาวุธ หรือซ้อมรบบนดวงจันทร์และวัตถุท้องฟ้าอื่น แม้ข้อความบางส่วนจะยังมีพื้นที่ให้ตีความ แต่เจตนาหลักชัดเจนว่าอวกาศไม่ควรถูกเปลี่ยนให้เป็นสมรภูมิอีกแห่งหนึ่ง

อีกเรื่องที่มักถูกเข้าใจผิดคือ การที่สนธิสัญญาห้าม “ชาติ” ครอบครองดวงจันทร์ หมายความว่าบุคคลหรือบริษัทเอกชนสามารถอ้างเป็นเจ้าของแทนได้หรือไม่

ในอดีตมีผู้ขายโฉนดที่ดินบนดวงจันทร์ พร้อมระบุพิกัดและออกใบรับรองให้ผู้ซื้อ เอกสารเหล่านี้อาจใช้เป็นของขวัญหรือของสะสมได้ แต่ไม่ได้ทำให้ผู้ถือมีกรรมสิทธิ์ที่รัฐบาลหรือศาลระหว่างประเทศต้องรับรอง

สิทธิในที่ดินจะมีความหมายก็ต่อเมื่อมีระบบกฎหมายรองรับ มีหน่วยงานบันทึกกรรมสิทธิ์ และมีกลไกบังคับใช้ เมื่อรัฐเองไม่สามารถอ้างอธิปไตยเหนือพื้นผิวดวงจันทร์ได้ การรับรองโฉนดของบุคคลบนพื้นที่เดียวกันจึงมีปัญหาตามมาอย่างหลีกเลี่ยงไม่ได้

นอกจากนี้ ประเทศที่เข้าร่วมสนธิสัญญายังต้องรับผิดชอบต่อกิจกรรมอวกาศของหน่วยงานเอกชนภายใต้การกำกับของตน บริษัทจึงไม่สามารถส่งยานขึ้นไปแล้วประกาศว่าไม่อยู่ภายใต้กติกาของประเทศใดเลย รัฐที่เกี่ยวข้องต้องอนุญาตและควบคุมกิจกรรมนั้นในระดับหนึ่ง

เรื่องที่ซับซ้อนกว่าการยึดที่ดินคือการนำทรัพยากรจากดวงจันทร์มาใช้

บนดวงจันทร์มีวัสดุที่อาจมีประโยชน์ต่อภารกิจระยะยาว เช่น น้ำแข็งบริเวณหลุมอุกกาบาตใกล้ขั้วดวงจันทร์ น้ำสามารถนำไปใช้ดื่ม ผลิตออกซิเจน หรือแยกเป็นส่วนประกอบสำหรับเชื้อเพลิงจรวดได้ หากมนุษย์สร้างฐานถาวร การใช้ทรัพยากรในพื้นที่จะช่วยลดภาระการขนส่งจากโลกอย่างมาก

คำถามคือ การขุดน้ำแข็งหรือเก็บหินกลับมาใช้ ถือเป็นการยึดครองหรือไม่

บางประเทศมองว่า การห้ามยึดดินแดนไม่ได้แปลว่าห้ามนำทรัพยากรออกมาใช้ คล้ายกับเรือที่จับปลาในน่านน้ำสากล เรือไม่ได้เป็นเจ้าของทะเล แต่สามารถครอบครองสิ่งที่จับมาได้ภายใต้กติกาที่กำหนด

อีกฝ่ายกังวลว่า หากบริษัทหนึ่งขุดทรัพยากรในพื้นที่เดิมเป็นเวลานาน วางอุปกรณ์จำนวนมาก และกำหนดเขตที่ผู้อื่นไม่ควรเข้าใกล้เพื่อความปลอดภัย พื้นที่นั้นอาจกลายเป็นเขตครอบครองโดยพฤตินัย แม้จะไม่ได้ประกาศว่าเป็นดินแดนอย่างเป็นทางการก็ตาม

ปัญหานี้ยิ่งเห็นชัดเมื่อทรัพยากรที่ต้องการไม่ได้กระจายเท่ากันทั่วดวงจันทร์ จุดที่มีแสงอาทิตย์เหมาะกับการผลิตพลังงาน หรือบริเวณที่คาดว่ามีน้ำแข็งจำนวนมาก มีอยู่จำกัด หากชาติหรือบริษัทที่ไปถึงก่อนใช้พื้นที่เหล่านี้เกือบทั้งหมด ประเทศที่ตามมาทีหลังอาจเข้าถึงทรัพยากรได้ยาก แม้บนกระดาษทุกประเทศจะมีสิทธิเท่าเทียมกันก็ตาม

สนธิสัญญาปี 1967 ถูกเขียนขึ้นในยุคที่การตั้งฐานบนดวงจันทร์ยังเป็นภาพอนาคต บริษัทเอกชนยังไม่มีจรวดที่สามารถทำภารกิจระดับเดียวกับรัฐบาล และการทำเหมืองนอกโลกยังไม่ใกล้เคียงความจริงเหมือนปัจจุบัน หลายประเด็นจึงไม่มีคำตอบละเอียดพอสำหรับกิจกรรมที่กำลังจะเกิดขึ้น

ถึงอย่างนั้น หลักสำคัญยังคงอยู่ ไม่มีประเทศใดสามารถวาดเส้นบนแผนที่ดวงจันทร์แล้วประกาศว่าเป็นจังหวัดใหม่ของตนเองได้ การไปถึงก่อน การตั้งธง หรือการทิ้งอุปกรณ์ไว้ ไม่ได้ทำให้เกิดกรรมสิทธิ์เหนือพื้นดิน

มนุษย์สามารถเดินทางไปดวงจันทร์ สำรวจ ตั้งสถานี และอาจใช้ทรัพยากรบางอย่างได้ แต่ต้องทำภายใต้กติกาที่ไม่เปลี่ยนดวงจันทร์ให้กลายเป็นดินแดนของผู้ชนะ

ธงที่ตั้งอยู่บนนั้นจึงบอกได้ว่าใครเคยเดินทางไปถึง แต่บอกไม่ได้ว่าใครเป็นเจ้าของดวงจันทร์