ประเทศยากจนที่สุด วัดจากอะไรถึงตอบได้

คำถามว่าประเทศใดยากจนที่สุดในโลกดูเหมือนตอบได้ด้วยชื่อประเทศเดียว แต่ความจริงต้องถามต่อว่าใช้เกณฑ์อะไร เพราะคำว่า “ยากจน” อาจหมายถึงรายได้เฉลี่ยต่ำ เศรษฐกิจมีขนาดเล็ก คนจำนวนมากขาดอาหาร หรือประชาชนเข้าถึงการศึกษาและสาธารณสุขได้น้อย ซึ่งแต่ละเกณฑ์อาจให้คำตอบไม่เหมือนกัน

หากวัดจากผลิตภัณฑ์มวลรวมภายในประเทศต่อประชากร หรือ GDP ต่อหัวในราคาปัจจุบัน ข้อมูลของธนาคารโลกในปี 2025 ระบุว่าบุรุนดีมี GDP ต่อหัวประมาณ 234 ดอลลาร์สหรัฐต่อปี จึงมักถูกจัดว่าเป็นประเทศที่มีรายได้เฉลี่ยต่อคนต่ำที่สุดแห่งหนึ่งของโลก

แต่การจัดอันดับบางชุดของกองทุนการเงินระหว่างประเทศกลับให้ซูดานใต้เป็นประเทศที่ยากจนที่สุด โดยเฉพาะเมื่อใช้ตัวเลขประมาณการในช่วงที่เศรษฐกิจของประเทศได้รับผลกระทบจากสงคราม ความขัดแย้งภายใน และการผลิตน้ำมันที่หยุดชะงัก ดังนั้นเราจึงเห็นทั้งชื่อบุรุนดีและซูดานใต้ถูกเรียกว่า “ประเทศยากจนที่สุดในโลก” อยู่เสมอ

ความแตกต่างไม่ได้แปลว่าหน่วยงานใดคำนวณผิด แต่อาจเกิดจากปีที่ใช้ข้อมูล อัตราแลกเปลี่ยน จำนวนประชากร วิธีประมาณเศรษฐกิจนอกระบบ และความครบถ้วนของข้อมูล ประเทศที่กำลังเกิดสงครามมักเก็บข้อมูลได้ยาก ตัวเลขจึงอาจถูกปรับย้อนหลังหรือเปลี่ยนมากเมื่อมีข้อมูลใหม่

บุรุนดีเป็นประเทศขนาดเล็กในแอฟริกาตะวันออก ไม่มีทางออกสู่ทะเล และมีประชากรพึ่งพาเกษตรกรรมจำนวนมาก พื้นที่เพาะปลูกต่อครอบครัวค่อนข้างจำกัด ขณะที่ประชากรเพิ่มขึ้นอย่างต่อเนื่อง เกษตรกรจำนวนมากปลูกพืชเพื่อกินเองมากกว่าผลิตเพื่อขายในตลาดขนาดใหญ่ เมื่อฝนไม่ตกตามฤดูกาลหรือราคาสินค้าจำเป็นสูงขึ้น ครัวเรือนจึงได้รับผลกระทบทันที

การไม่มีทางออกสู่ทะเลทำให้ต้นทุนขนส่งสูง สินค้านำเข้าต้องผ่านประเทศเพื่อนบ้านก่อนถึงบุรุนดี ทั้งน้ำมัน เครื่องจักร ยา และวัตถุดิบจึงมีราคาแพงขึ้น ส่วนสินค้าส่งออกก็เสียค่าขนส่งมาก ทำให้แข่งขันกับประเทศที่มีท่าเรือได้ยาก

สินค้าส่งออกสำคัญของบุรุนดีมีจำนวนไม่มาก เช่น กาแฟและชา เมื่อราคาสินค้าเหล่านี้ในตลาดโลกลดลง ประเทศจะสูญเสียรายได้เงินตราต่างประเทศทันที หากเงินตราต่างประเทศขาดแคลน ผู้นำเข้าก็ซื้อเชื้อเพลิง ยา หรือเครื่องจักรจากต่างประเทศได้ยาก เกิดสินค้าขาดตลาดและราคาภายในประเทศสูงขึ้น

ประเทศยังเผชิญผลกระทบจากความขัดแย้งทางชาติพันธุ์ สงครามกลางเมือง ความไม่แน่นอนทางการเมือง และความสัมพันธ์ที่ตึงเครียดกับผู้ให้ความช่วยเหลือต่างประเทศเป็นระยะ ปัญหาเหล่านี้ทำให้การลงทุนระยะยาวเกิดขึ้นยาก โรงงานใหม่มีน้อย งานที่มีรายได้ประจำไม่เพียงพอกับจำนวนคนวัยทำงาน

อย่างไรก็ตาม การบอกว่าคนบุรุนดีมีรายได้เฉลี่ยเพียงไม่กี่ร้อยดอลลาร์ต่อปี ไม่ได้หมายความว่าทุกคนได้รับเงินเดือนตามตัวเลขนั้น GDP ต่อหัวเกิดจากการนำมูลค่าเศรษฐกิจทั้งหมดหารด้วยจำนวนประชากร ไม่ใช่รายได้จริงที่รัฐบาลนำมาแจกให้ประชาชน และไม่ได้บอกด้วยว่าทรัพย์สินกระจายเท่าเทียมกันหรือไม่

คนจำนวนมากทำเกษตรเพื่อเลี้ยงครอบครัว เลี้ยงสัตว์ แลกเปลี่ยนสินค้า หรือทำงานที่ไม่ได้เข้าสู่ระบบภาษี มูลค่าบางส่วนจึงไม่ถูกบันทึกอย่างครบถ้วน ถึงอย่างนั้น ตัวเลขรายได้ต่อหัวที่ต่ำมากก็ยังสะท้อนว่ารัฐมีฐานภาษีเล็ก ครัวเรือนมีเงินสดจำกัด และประเทศมีทรัพยากรสำหรับลงทุนในโรงเรียน โรงพยาบาล ถนน และระบบไฟฟ้าไม่มากนัก

ซูดานใต้มีปัญหาอีกแบบหนึ่ง ประเทศนี้แยกตัวเป็นเอกราชจากซูดานในปี 2011 และมีแหล่งน้ำมันจำนวนมาก หากมองเฉพาะทรัพยากรใต้ดิน ซูดานใต้ไม่ควรเป็นประเทศยากจนที่สุด แต่รายได้ของรัฐพึ่งพาน้ำมันอย่างมาก ขณะที่ความขัดแย้งทางการเมืองและการสู้รบทำให้การผลิต การขนส่ง และการค้าหยุดชะงักเป็นระยะ

น้ำมันของซูดานใต้ต้องส่งผ่านท่อที่พาดผ่านซูดานไปยังทะเลแดง เมื่อเส้นทางขนส่งมีปัญหา รายได้หลักของประเทศก็ลดลงทันที เงินของรัฐบาลไม่พอจ่ายค่าจ้างหรือนำเข้าสินค้าจำเป็น ค่าเงินอ่อนตัว และอาหารมีราคาแพงขึ้น ทั้งที่ประชาชนส่วนใหญ่ไม่ได้มีส่วนแบ่งโดยตรงจากรายได้น้ำมันมากนัก

สงครามยังทำให้ประชาชนต้องย้ายถิ่น พื้นที่เกษตรถูกทิ้ง ตลาดท้องถิ่นทำงานไม่ได้ เด็กหยุดเรียน และหน่วยบริการสุขภาพขาดยา แม้วันหนึ่งการสู้รบจะลดลง การฟื้นฟูถนน โรงเรียน ระบบน้ำ และอาชีพของประชาชนก็ต้องใช้เวลาอีกหลายปี

หากใช้ค่าครองชีพมาช่วยเปรียบเทียบ นักเศรษฐศาสตร์มักดู GDP ต่อหัวแบบความเสมอภาคของอำนาจซื้อ หรือ PPP เพราะเงินหนึ่งดอลลาร์ซื้อสินค้าในแต่ละประเทศได้ไม่เท่ากัน คนที่มีรายได้เป็นเงินดอลลาร์ต่ำในประเทศที่อาหารและที่อยู่อาศัยราคาถูก อาจซื้อของได้มากกว่าตัวเลขอัตราแลกเปลี่ยนบอกไว้

แต่ PPP ก็มีข้อจำกัด ประเทศยากจนยังต้องนำเข้าสินค้าหลายอย่างในราคาตลาดโลก เช่น น้ำมัน ยา รถยนต์ โทรศัพท์ และเครื่องจักร สิ่งเหล่านี้ไม่ได้ราคาถูกลงเพียงเพราะรายได้ในประเทศต่ำ ครัวเรือนจึงอาจพอหาอาหารท้องถิ่นได้ แต่ซื้อยารักษาโรคหรืออุปกรณ์การเรียนได้ยาก

อีกวิธีหนึ่งคือดูสัดส่วนประชากรที่อยู่ใต้เส้นความยากจนขั้นรุนแรง วิธีนี้มองตรงไปที่ชีวิตของคนมากกว่า GDP แต่หลายประเทศไม่มีการสำรวจครัวเรือนที่ใหม่และต่อเนื่อง โดยเฉพาะประเทศที่เกิดสงคราม ตัวเลขของแต่ละประเทศอาจมาจากคนละปี จึงนำมาเรียงอันดับตรงๆ ได้ไม่สมบูรณ์

ถ้ามองด้วยดัชนีการพัฒนามนุษย์ ซึ่งรวมอายุขัย การศึกษา และรายได้ ประเทศอย่างโซมาเลีย ซูดานใต้ สาธารณรัฐแอฟริกากลาง ชาด และไนเจอร์มักอยู่ในกลุ่มท้ายของโลก เกณฑ์นี้ทำให้เห็นว่าความยากจนไม่ได้มีเพียงเรื่องเงิน แต่รวมถึงโอกาสมีชีวิตยืนยาว การอ่านออกเขียนได้ และการเข้าถึงบริการพื้นฐาน

ประเทศหนึ่งอาจมีทรัพยากรธรรมชาติมาก แต่ประชาชนส่วนใหญ่ยังยากจนได้ หากรายได้กระจุกตัวอยู่กับคนกลุ่มเล็ก รัฐควบคุมพื้นที่ไม่ได้ หรือเงินจากทรัพยากรไม่ได้ถูกนำไปสร้างโรงเรียน โรงพยาบาล และโครงสร้างพื้นฐาน สาธารณรัฐประชาธิปไตยคองโกเป็นตัวอย่างที่มีแร่สำคัญจำนวนมาก แต่ประชาชนจำนวนมากยังเผชิญความยากจนและความขัดแย้ง

สาเหตุที่ประเทศยากจนมักกระจุกอยู่ในแอฟริกาตอนใต้ทะเลทรายซาฮาราไม่ได้เกิดจากเหตุผลเดียว หลายประเทศมีพรมแดนที่ถูกกำหนดในยุคอาณานิคม มีความขัดแย้งภายใน ระบบราชการอ่อนแอ หนี้สูง การคมนาคมไม่ทั่วถึง และพึ่งพาสินค้าส่งออกเพียงไม่กี่ชนิด

ภูมิอากาศก็มีผลอย่างมาก พื้นที่ที่พึ่งพาฝนเป็นหลักจะเสียหายเมื่อเกิดภัยแล้งหรือน้ำท่วม เกษตรกรที่ไม่มีเงินออมและประกันภัยอาจสูญเสียทั้งผลผลิต เมล็ดพันธุ์ และสัตว์เลี้ยงในฤดูกาลเดียว เมื่อเกิดซ้ำหลายครั้ง ครอบครัวต้องขายทรัพย์สิน ถอนเด็กออกจากโรงเรียน หรือกู้เงินเพื่อซื้ออาหาร ทำให้หลุดจากความยากจนได้ยากขึ้น

การเติบโตของประชากรเร็วกว่าเศรษฐกิจก็ทำให้รายได้ต่อหัวเพิ่มช้า สมมุติเศรษฐกิจโตปีละ 3 เปอร์เซ็นต์ แต่ประชากรเพิ่มเกือบเท่ากัน ปริมาณสินค้าและบริการที่เฉลี่ยต่อคนแทบไม่เปลี่ยน โรงเรียนต้องรับเด็กเพิ่ม โรงพยาบาลต้องดูแลผู้ป่วยมากขึ้น และรัฐต้องสร้างงานจำนวนมากเพียงเพื่อรักษาระดับเดิม

ความยากจนระดับประเทศจึงต่างจากความขยันหรือความสามารถของคนแต่ละคน ชาวนาในบุรุนดีอาจทำงานหนักทุกวัน แต่ไม่สามารถเปลี่ยนถนนที่ขาดแคลน ระบบไฟฟ้าที่ไม่ทั่วถึง ราคาปุ๋ย หรือความไม่แน่นอนทางการเมืองได้ด้วยตัวเอง การมองว่าประเทศยากจนเพราะประชาชนไม่ขยันจึงไม่ตรงกับสภาพจริง

ในทางกลับกัน ประเทศที่เคยยากจนไม่ได้ถูกกำหนดให้ยากจนตลอดไป หลายประเทศในเอเชียเคยมีรายได้ต่อหัวต่ำมาก แต่สามารถเพิ่มผลผลิตทางการเกษตร ลงทุนด้านการศึกษา สร้างถนนและไฟฟ้า ส่งเสริมอุตสาหกรรม และรักษาเสถียรภาพทางการเมืองจนรายได้ประชาชนสูงขึ้น การพัฒนาเกิดจากการทำหลายเรื่องต่อเนื่อง ไม่ใช่เพียงค้นพบทรัพยากรหรือได้รับเงินช่วยเหลือครั้งเดียว

ดังนั้น หากต้องตอบด้วยชื่อเดียวตามข้อมูล GDP ต่อหัวของธนาคารโลกช่วงล่าสุด คำตอบที่เหมาะสมคือ “บุรุนดี” แต่หากอ้างอิงการประมาณการบางชุดของ IMF หรือจัดอันดับตามภาวะเศรษฐกิจในปีที่สงครามรุนแรง คำตอบอาจเป็น “ซูดานใต้”

คำตอบที่ตรงที่สุดจึงไม่ใช่การฟันธงว่าประเทศหนึ่งยากจนที่สุดตลอดกาล แต่ควรบอกทั้งชื่อ เกณฑ์ และปีของข้อมูล เพราะอันดับนี้เปลี่ยนได้ และตัวเลขเพียงตัวเดียวไม่สามารถเล่าความลำบากของประชาชนทั้งประเทศได้ครบถ้วน