จุดกำเนิดปลากระป๋อง จากขวดแก้วฝรั่งเศสสู่กระป๋องโลหะ

จุดกำเนิดปลากระป๋อง จากขวดแก้วฝรั่งเศสสู่กระป๋องโลหะ

ถ้าพูดถึง ต้นตำรับปลากระป๋อง หรือจุดเริ่มต้นของการถนอมอาหารด้วยการบรรจุในภาชนะปิดสนิท ต้องย้อนกลับไปยังประเทศฝรั่งเศสในช่วงปลายศตวรรษที่ 18

แม้ของกินชนิดนี้จะกลายเป็นอาหารสามัญประจำบ้านที่เปิดกินได้ทันที แต่เบื้องหลังกลับเริ่มต้นจากปัญหาสำคัญของกองทัพ นั่นคือจะทำอย่างไรให้อาหารเดินทางไปพร้อมทหารและเก็บไว้ได้นาน โดยไม่เน่าเสียระหว่างทาง

🇫🇷 จุดกำเนิดอาหารกระป๋องระดับโลก

เรื่องเริ่มขึ้นในปี ค.ศ. 1795 เมื่อรัฐบาลฝรั่งเศสต้องการหาวิธีรักษาอาหารสำหรับกองทัพและกองทัพเรือ ซึ่งกำลังปฏิบัติการอยู่ในหลายพื้นที่

ในเวลานั้น การขนส่งอาหารสดเป็นเรื่องยาก อาหารหลายชนิดเสียก่อนจะถึงมือทหาร ส่วนอาหารที่เก็บได้นานก็มักจำกัดอยู่ที่ของตากแห้ง ของรมควัน หรือของหมักเกลือ

จึงมีการเสนอเงินรางวัลจำนวน 12,000 ฟรังก์ สำหรับผู้ที่สามารถคิดค้นวิธีถนอมอาหารให้เก็บไว้ได้นานและนำไปใช้เลี้ยงกองทัพได้อย่างมีประสิทธิภาพ

บุคคลที่ประสบความสำเร็จคือ Nicolas Appert หรือ นิโกลาส์ แอปแปร์ ชาวฝรั่งเศสผู้มีประสบการณ์ด้านการทำอาหารและขนม

เขาใช้เวลาทดลองประมาณ 14 ปี ก่อนพบว่า หากนำอาหารใส่ขวดแก้ว ปิดจุกคอร์กให้แน่น แล้วนำขวดไปให้ความร้อนในน้ำเดือด อาหารจะสามารถเก็บไว้ได้นานขึ้นโดยไม่บูดเสียเร็วเหมือนเดิม

ในยุคนั้นยังไม่มีความรู้เรื่องจุลินทรีย์อย่างชัดเจน แอปแปร์จึงยังไม่รู้เหตุผลทางวิทยาศาสตร์ว่าเหตุใดวิธีนี้จึงได้ผล เขารู้เพียงว่า การให้ความร้อนแก่อาหารและปิดภาชนะอย่างแน่นหนาช่วยลดการเน่าเสียได้

ต่อมาวิธีดังกล่าวจึงกลายเป็นรากฐานของกระบวนการถนอมอาหารด้วยความร้อน ซึ่งบางครั้งเรียกตามชื่อของเขาว่า Appertization

แอปแปร์ได้รับเงินรางวัลจากรัฐบาลฝรั่งเศส และเผยแพร่วิธีการของตนต่อสาธารณะในช่วงปี ค.ศ. 1809–1810 ทำให้ความรู้เรื่องการเก็บรักษาอาหารในภาชนะปิดสนิทเริ่มแพร่หลายมากขึ้น

จากขวดแก้วสู่กระป๋องโลหะ

แม้ว่าขวดแก้วจะช่วยรักษาอาหารได้ แต่ยังมีข้อจำกัดสำคัญ เพราะมีน้ำหนักมาก แตกง่าย และไม่เหมาะกับการขนส่งเป็นจำนวนมาก โดยเฉพาะการเดินทางทางเรือหรือการลำเลียงเสบียงไปยังสนามรบ

ในปี ค.ศ. 1810 ชาวอังกฤษชื่อ Peter Durand หรือ ปีเตอร์ ดูแรนด์ ได้รับสิทธิบัตรเกี่ยวกับการเก็บอาหารในภาชนะปิดสนิท ซึ่งรวมถึงภาชนะที่ทำจากโลหะเคลือบดีบุก

แนวคิดนี้ช่วยเปลี่ยนจากขวดแก้วมาเป็น กระป๋องโลหะ ซึ่งทนต่อแรงกระแทกและเหมาะกับการขนส่งมากกว่า ก่อนจะถูกนำไปพัฒนาสู่การผลิตอาหารกระป๋องในระดับอุตสาหกรรมในเวลาต่อมา

ดังนั้น หากแยกให้เข้าใจง่าย นิโกลาส์ แอปแปร์ คือผู้วางรากฐานกระบวนการถนอมอาหารด้วยการให้ความร้อนในภาชนะปิดสนิท ส่วน ปีเตอร์ ดูแรนด์ มีบทบาทสำคัญต่อการนำภาชนะโลหะมาใช้ จนพัฒนาเป็นกระป๋องอาหารแบบที่เราคุ้นเคย

ปลากระป๋องเกิดขึ้นเมื่อไร?

จุดเริ่มต้นดังกล่าวไม่ได้จำกัดอยู่เฉพาะปลา เพราะอาหารที่นำมาทดลองและบรรจุมีหลายชนิด ทั้งเนื้อสัตว์ ผัก นม ซุป และอาหารปรุงสำเร็จ

เมื่อเทคโนโลยีกระป๋องพัฒนาขึ้น ปลาโดยเฉพาะปลาขนาดเล็กที่จับได้เป็นจำนวนมาก เช่น ปลาซาร์ดีน และปลาในกลุ่มแมกเคอเรล จึงถูกนำมาแปรรูปและบรรจุกระป๋อง เพื่อยืดอายุการเก็บรักษาและส่งไปขายในพื้นที่ห่างไกลจากแหล่งจับปลา

ปลากระป๋องจึงไม่ได้เกิดขึ้นจากการคิดค้นผลิตภัณฑ์ปลาเพียงอย่างเดียว แต่เป็นผลต่อเนื่องจากความก้าวหน้าของวิธีถนอมอาหารและภาชนะบรรจุ

🇹🇭 แล้วปลากระป๋องในไทยเริ่มจากไหน?

สำหรับประเทศไทย ในยุคแรกปลากระป๋องเป็นสินค้าที่นำเข้าจากต่างประเทศ โดยผลิตภัณฑ์ที่พบได้มักเป็นปลาซาร์ดีนบรรจุน้ำมันหรือซอสจากฝั่งยุโรป

ต่อมาเมื่ออุตสาหกรรมแปรรูปสัตว์น้ำของไทยขยายตัว โรงงานในประเทศจึงเริ่มนำปลาที่หาได้ในภูมิภาค เช่น ปลาในกลุ่มแมกเคอเรลและปลาซาร์ดีน มาแปรรูปเป็นอาหารกระป๋อง

หนึ่งในรูปแบบที่คนไทยคุ้นเคยมากที่สุดคือ ปลากระป๋องในซอสมะเขือเทศ เพราะรสเปรี้ยวหวานของซอสช่วยเพิ่มรสชาติ ลดความรู้สึกคาว และสามารถนำไปปรุงอาหารไทยได้หลายอย่าง

ตั้งแต่ยำปลากระป๋อง ต้มยำ ไข่เจียวปลากระป๋อง ไปจนถึงกินกับข้าวสวยร้อน ๆ ปลากระป๋องจึงค่อย ๆ กลายเป็นของติดครัวที่เข้าถึงง่ายและเก็บไว้ได้นาน

แบรนด์ปลากระป๋องที่คนไทยคุ้นเคย

ชื่อแบรนด์ที่ปรากฏอยู่ในตลาดไทยและเป็นที่คุ้นเคยของผู้บริโภคมาหลายปี มีทั้ง 333, SSS, โรซ่า และสามแม่ครัว

อย่างไรก็ตาม ต้นฉบับไม่มีข้อมูลแหล่งที่มาที่เพียงพอสำหรับยืนยันว่าแบรนด์ใดเป็นแบรนด์แรกของประเทศไทย หรือเริ่มจำหน่ายในปีใด จึงควรกล่าวถึงในฐานะแบรนด์ที่ผู้บริโภคชาวไทยคุ้นเคย มากกว่าระบุว่าเป็นผู้บุกเบิกรายแรก

ปัจจุบันปลากระป๋องในไทยมีทั้งปลาซาร์ดีน ปลาแมกเคอเรล และผลิตภัณฑ์ปลาในซอสรูปแบบต่าง ๆ โดยบางแบรนด์ยังจำหน่ายปลาทั้งสองประเภทในซอสมะเขือเทศด้วย

กระป๋องทำให้อาหารอยู่ได้นานได้อย่างไร?

หลักสำคัญของอาหารกระป๋องมีอยู่สองส่วน คือ การใช้ความร้อน และ การปิดผนึกภาชนะ

ความร้อนช่วยลดหรือทำลายจุลินทรีย์ที่อาจทำให้อาหารเน่าเสีย ส่วนภาชนะที่ปิดสนิทช่วยป้องกันไม่ให้อากาศ เชื้อโรค หรือสิ่งปนเปื้อนจากภายนอกกลับเข้าไปในอาหาร

อย่างไรก็ตาม กระป๋องที่มีลักษณะบวม รั่ว เป็นสนิมรุนแรง มีรอยบุบลึกบริเวณรอยตะเข็บ หรือมีกลิ่นผิดปกติหลังเปิด ไม่ควรนำมารับประทาน แม้ผลิตภัณฑ์จะยังไม่พ้นวันหมดอายุก็ตาม

จากเสบียงกองทัพสู่ของติดครัวทั่วโลก

จุดกำเนิดของปลากระป๋องไม่ได้เริ่มจากความต้องการสร้างเมนูใหม่ แต่เริ่มจากโจทย์เรื่องการรักษาอาหารให้เดินทางได้ไกลและเก็บไว้ได้นาน

จากการทดลองของ นิโกลาส์ แอปแปร์ ด้วยขวดแก้ว สู่การใช้กระป๋องโลหะตามสิทธิบัตรของ ปีเตอร์ ดูแรนด์ เทคโนโลยีนี้ได้เปลี่ยนวิธีจัดเก็บและขนส่งอาหารของผู้คนทั่วโลก

ปลากระป๋องที่เราหยิบจากชั้นวางในวันนี้ จึงเป็นผลจากการพัฒนาวิธีถนอมอาหารที่ดำเนินต่อเนื่องมานานกว่า 200 ปี และยังคงมีบทบาทในชีวิตประจำวันของผู้คนจนถึงปัจจุบัน