ทำไมขยี้ตาแล้วเห็นแสงแปลกๆ

หลายคนคงเคยมีประสบการณ์แบบนี้ ตอนหลับตาแล้วใช้มือขยี้ตาเบา ๆ จู่ ๆ ก็เห็นแสงวาบ เห็นจุดสี เห็นลายคล้ายสายฟ้า หรือบางครั้งเหมือนมีวงแสงลอยอยู่ ทั้งที่ห้องมืดสนิทและไม่มีแสงเข้าตาเลย

พอลืมตาขึ้น ทุกอย่างก็กลับเป็นปกติ ทำให้หลายคนสงสัยว่า แสงที่เห็นนั้นมาจากไหน

ความจริงแล้ว แสงเหล่านั้นไม่ได้เกิดจากแสงภายนอก แต่เกิดจากการที่ดวงตาและสมองถูกกระตุ้นในรูปแบบที่ไม่ใช่การมองเห็นตามปกติ

ปกติแล้ว การมองเห็นจะเริ่มจากแสงเดินทางผ่านกระจกตาและเลนส์ตา ก่อนจะไปตกที่จอประสาทตา ซึ่งมีเซลล์รับแสงทำหน้าที่เปลี่ยนแสงให้เป็นสัญญาณไฟฟ้า แล้วส่งต่อไปยังสมองเพื่อแปลผลเป็นภาพ

แต่เซลล์รับแสงเหล่านี้ไม่ได้ตอบสนองต่อแสงเพียงอย่างเดียว

หากถูกกด ถูกดึง หรือได้รับแรงกระแทกในระดับหนึ่ง เซลล์ก็สามารถส่งสัญญาณไปยังสมองได้เช่นกัน แม้ว่าจะไม่มีแสงเข้าสู่ดวงตาเลย

เมื่อเราขยี้ตา แรงกดจากนิ้วจะทำให้ลูกตาและจอประสาทตาเกิดการเปลี่ยนแปลงเล็กน้อย เซลล์รับแสงบางส่วนจึงถูกกระตุ้นโดยตรง

สมองไม่สามารถแยกได้ว่าสัญญาณนั้นเกิดจากแสงจริงหรือเกิดจากแรงกด

สุดท้ายจึงแปลผลออกมาเป็นภาพของแสง สี หรือจุดสว่างที่เราเห็นอยู่หลังเปลือกตา

ปรากฏการณ์นี้มีชื่อเรียกว่า "ฟอสฟีน" (Phosphene)

ฟอสฟีนคือการรับรู้ว่าเห็นแสง ทั้งที่ไม่ได้มีแสงเข้าสู่ดวงตา

ไม่ได้เกิดจากการขยี้ตาเท่านั้น บางคนอาจเห็นหลังจากได้รับแรงกระแทกบริเวณศีรษะ หรือในบางกรณีอาจเกิดจากการกระตุ้นระบบประสาทบางส่วน

ลักษณะของแสงที่แต่ละคนเห็นก็ไม่เหมือนกัน

บางคนเห็นเป็นจุดสีขาว

บางคนเห็นเป็นวงกลม

บางคนเห็นเป็นเส้นแตกแขนงเหมือนสายฟ้า

บางคนเห็นสีม่วง สีเขียว หรือสีเหลืองลอยไปมา

ความแตกต่างนี้ขึ้นอยู่กับบริเวณของจอประสาทตาที่ถูกกระตุ้น รวมถึงวิธีที่สมองของแต่ละคนแปลผลสัญญาณ

หลายคนอาจสังเกตว่า ยิ่งขยี้แรง ภาพที่เห็นก็ยิ่งชัด

แม้จะเป็นเรื่องจริง แต่ก็ไม่ใช่สิ่งที่ควรทำ

การขยี้ตาแรง ๆ เป็นประจำอาจทำให้กระจกตาเกิดการระคายเคือง เพิ่มความเสี่ยงต่อการอักเสบ หรือในบางคนที่มีปัจจัยเสี่ยง อาจส่งผลต่อรูปร่างของกระจกตาในระยะยาวได้

ถ้ารู้สึกคันตา สิ่งที่ควรทำคือหาสาเหตุ เช่น ฝุ่น ภูมิแพ้ หรือดวงตาแห้ง แล้วรักษาตามสาเหตุ แทนที่จะใช้การขยี้ตาบ่อย ๆ

อย่างไรก็ตาม ไม่ใช่แสงทุกแบบจะเป็นฟอสฟีนจากการขยี้ตา

หากอยู่เฉย ๆ แล้วเห็นแสงวาบเป็นประจำ เห็นแสงคล้ายฟ้าแลบแม้ไม่ได้ขยี้ตา หรือเห็นร่วมกับจุดดำจำนวนมาก คล้ายหยากไย่ลอยไปมา โดยเฉพาะถ้าเกิดขึ้นอย่างกะทันหัน ควรพบจักษุแพทย์ เพราะอาจเกี่ยวข้องกับจอประสาทตาถูกดึงรั้งหรือปัญหาอื่นของดวงตาที่ต้องได้รับการตรวจ

ในกรณีของการขยี้ตาแล้วเห็นแสงเพียงชั่วครู่ จากนั้นหายไปทันที และไม่มีอาการผิดปกติอื่นร่วมด้วย มักเป็นการตอบสนองตามธรรมชาติของเซลล์รับแสงต่อแรงกด

เรื่องนี้เป็นตัวอย่างที่น่าสนใจว่า สิ่งที่เราเรียกว่า "การมองเห็น" ไม่ได้เกิดจากแสงเพียงอย่างเดียว แต่เกิดจากการที่สมองได้รับสัญญาณจากดวงตาแล้วตีความออกมาเป็นภาพ

ดังนั้น เวลาขยี้ตาแล้วเห็นแสงหรือสีแปลก ๆ ทั้งที่หลับตาอยู่ ไม่ได้แปลว่ามีแสงลอดเข้ามา แต่เป็นเพราะแรงกดไปกระตุ้นเซลล์รับแสงในจอประสาทตา จนสมองเข้าใจว่ากำลังมีแสงเกิดขึ้นนั่นเอง