หลอดเลือดหัวใจตีบอาจไม่เจ็บรุนแรง รู้ทันสัญญาณก่อนเกิดเหตุฉุกเฉิน

หลายคนเข้าใจว่า หลอดเลือดหัวใจตีบ ต้องเริ่มด้วยอาการเจ็บหน้าอกอย่างรุนแรงแล้วล้มลงทันทีเหมือนในละคร แต่ความจริงโรคนี้มักค่อย ๆ ก่อตัวเป็นเวลาหลายปี บางคนแทบไม่มีอาการชัดเจน จนวันที่หัวใจต้องทำงานหนักหรือคราบในหลอดเลือดปริแตก จึงเพิ่งรู้ว่าการไหลเวียนเลือดไปเลี้ยงหัวใจกำลังมีปัญหา

สิ่งสำคัญจึงไม่ใช่แค่การรอให้เจ็บหน้าอก แต่ต้องรู้จักอาการเตือน ปัจจัยเสี่ยง และช่วงเวลาที่ควรขอความช่วยเหลือทันที

หลอดเลือดหัวใจตีบคืออะไร

หลอดเลือดหัวใจหรือ หลอดเลือดโคโรนารี มีหน้าที่นำเลือดที่มีออกซิเจนไปเลี้ยงกล้ามเนื้อหัวใจ เมื่อผนังด้านในของหลอดเลือดมีไขมัน คอเลสเตอรอล แคลเซียม และสารอื่นสะสมรวมกันเป็นคราบ หลอดเลือดจะค่อย ๆ แคบและแข็งขึ้น กระบวนการนี้เรียกว่า โรคหลอดเลือดแดงแข็ง

เมื่อช่องทางไหลของเลือดแคบลง หัวใจอาจยังได้รับเลือดเพียงพอขณะพัก แต่ไม่เพียงพอเมื่อเดินเร็ว ขึ้นบันได ออกกำลังกาย หรือเกิดความเครียด จึงอาจมีอาการแน่นหรือเจ็บหน้าอกที่เรียกว่า อาการเจ็บเค้นหัวใจ

สถานการณ์ที่อันตรายเกิดขึ้นเมื่อผิวของคราบไขมันปริแตก ร่างกายจะสร้างลิ่มเลือดขึ้นมาปิดบริเวณดังกล่าว ลิ่มเลือดอาจอุดหลอดเลือดบางส่วนหรือทั้งหมด หากเลือดไปเลี้ยงกล้ามเนื้อหัวใจไม่ทัน กล้ามเนื้อหัวใจก็อาจเสียหายและกลายเป็น ภาวะกล้ามเนื้อหัวใจตายเฉียบพลัน ได้

ทำไมหลอดเลือดจึงค่อย ๆ ตีบ

โรคนี้มักไม่ได้เกิดจากอาหารมื้อใดมื้อหนึ่ง แต่เป็นผลสะสมจากหลายปัจจัยที่ทำร้ายผนังหลอดเลือดและเร่งการสร้างคราบ ได้แก่

• สูบบุหรี่หรือได้รับควันบุหรี่เป็นประจำ สารในควันสามารถทำลายเยื่อบุหลอดเลือด กระตุ้นการอักเสบ และเพิ่มโอกาสเกิดลิ่มเลือด

• มีคอเลสเตอรอลชนิด LDL สูง ไขมันชนิดนี้มีส่วนสำคัญต่อการก่อตัวและขยายตัวของคราบ

• ความดันโลหิตสูง แรงดันที่สูงต่อเนื่องทำให้ผนังหลอดเลือดบาดเจ็บและหัวใจต้องทำงานหนักขึ้น

• โรคเบาหวานหรือน้ำตาลในเลือดสูง น้ำตาลที่ควบคุมไม่ดีส่งผลต่อหลอดเลือดหลายระบบ รวมถึงหลอดเลือดหัวใจ

• น้ำหนักเกิน โดยเฉพาะไขมันหน้าท้อง มักพบร่วมกับความดันสูง ไขมันผิดปกติ และภาวะดื้อต่ออินซูลิน

• ไม่ค่อยเคลื่อนไหวร่างกาย รวมถึงรับประทานอาหารเค็ม หวาน ไขมันอิ่มตัวหรือไขมันทรานส์มาก

• อายุและประวัติครอบครัว โดยเฉพาะการมีญาติสายตรงเป็นโรคหัวใจตั้งแต่อายุยังน้อย

• มลพิษทางอากาศ การสัมผัสมลพิษต่อเนื่องอาจเพิ่มผลกระทบต่อสุขภาพหัวใจและหลอดเลือด โดยเฉพาะในผู้ที่มีโรคประจำตัวอยู่แล้ว

ปัจจัยเหล่านี้มักเสริมกัน คนที่สูบบุหรี่พร้อมกับมีเบาหวาน ความดันสูง และคอเลสเตอรอลสูง ย่อมมีความเสี่ยงต่างจากคนที่มีปัจจัยเพียงข้อเดียว การประเมินจึงต้องดูอายุ ประวัติครอบครัว ผลตรวจ และพฤติกรรมร่วมกัน ไม่ควรตัดสินจากรูปร่างภายนอกว่าใครแข็งแรงหรือไม่มีความเสี่ยง

อาการแบบไหนควรระวัง

อาการที่พบบ่อยคือความรู้สึกแน่น บีบ กดทับ หรือหนักบริเวณกลางหน้าอก บางคนไม่ได้เรียกว่าเจ็บ แต่บอกว่าเหมือนมีของหนักวางอยู่บนอก

อาการอาจร้าวไปยังแขนข้างใดข้างหนึ่ง ไหล่ หลัง คอ กราม หรือลิ้นปี่ และอาจเกิดร่วมกับอาการต่อไปนี้

• หายใจไม่อิ่มหรือหายใจลำบาก

• เหงื่อออกมากหรือตัวเย็น

• คลื่นไส้หรือรู้สึกคล้ายอาหารไม่ย่อย

• เวียนศีรษะหรือหน้ามืด

• อ่อนแรงหรือเหนื่อยผิดปกติ

อาการเจ็บเค้นหัวใจแบบคงที่มักเกิดเมื่อออกแรงหรือเครียด แล้วดีขึ้นหลังหยุดพัก แต่รูปแบบนี้ไม่ควรนำมาใช้วินิจฉัยตัวเอง หากอาการเพิ่งเกิด รุนแรงขึ้น เกิดบ่อยขึ้น เกิดขณะพัก หรือไม่ทุเลาเหมือนเดิม ต้องมองว่าอาจเป็นภาวะฉุกเฉิน

ผู้สูงอายุ ผู้หญิง และผู้ป่วยเบาหวานบางรายอาจมีอาการไม่เด่นชัด เช่น เหนื่อยง่าย หายใจลำบาก คลื่นไส้ ปวดหลัง ปวดกราม หรือเพลียมาก โดยไม่มีอาการเจ็บหน้าอกแบบที่คุ้นเคย

อย่างไรก็ตาม อาการแน่นหน้าอกอาจเกิดจากโรคปอด กล้ามเนื้อ กรดไหลย้อน หรือสาเหตุอื่นได้เช่นกัน จึงควรให้แพทย์ตรวจ ไม่ควรเดาจากตำแหน่งที่เจ็บเพียงอย่างเดียว

เมื่อใดต้องขอความช่วยเหลือทันที

หากมีอาการแน่นหรือเจ็บหน้าอกที่สงสัยว่าเกี่ยวข้องกับหัวใจ โดยเฉพาะเมื่อเกิดร่วมกับหายใจไม่ออก เหงื่อแตก ตัวเย็น คลื่นไส้ หน้ามืด หรือปวดร้าวไปแขน คอ กราม และหลัง ควรโทรเรียกบริการการแพทย์ฉุกเฉินทันที ในประเทศไทยโทร 1669

ไม่ควรขับรถไปโรงพยาบาลเอง เพราะอาการอาจทรุดลงหรือหัวใจหยุดเต้นระหว่างทาง รถพยาบาลยังช่วยให้ทีมฉุกเฉินเริ่มประเมินและดูแลผู้ป่วยได้ก่อนถึงโรงพยาบาล

หากผู้ป่วยหมดสติและไม่หายใจตามปกติ ผู้ที่อยู่ใกล้ควรโทรขอความช่วยเหลือ เริ่มกดหน้าอก และใช้เครื่องกระตุกหัวใจไฟฟ้าอัตโนมัติหรือ AED หากมีและสามารถใช้งานได้

ไม่ควรซื้อยาละลายลิ่มเลือดหรือแอสไพรินมากินเองเพื่อทดลองรักษา เพราะอาการอาจเกิดจากโรคอื่นที่ยาทำให้เลือดออกอันตรายได้ คำแนะนำเรื่องยาในเหตุฉุกเฉินควรมาจากบุคลากรทางการแพทย์ซึ่งทราบประวัติแพ้ยา โรคประจำตัว และยาที่ผู้ป่วยใช้อยู่

ตรวจพบได้อย่างไร

แพทย์จะเริ่มจากลักษณะอาการ ระยะเวลาที่เกิด ปัจจัยกระตุ้น ประวัติโรคและครอบครัว รวมถึงการตรวจร่างกาย วัดความดัน ตรวจน้ำตาลและไขมันในเลือด

การตรวจคลื่นไฟฟ้าหัวใจหรือ ECG ช่วยดูสัญญาณของกล้ามเนื้อหัวใจขาดเลือดและจังหวะหัวใจผิดปกติ แต่ผลปกติเพียงครั้งเดียวไม่ได้ตัดโรคออกได้ทุกกรณี

หากสงสัยกล้ามเนื้อหัวใจตาย แพทย์อาจตรวจเลือดหา โทรโปนิน ซึ่งเป็นสารที่เพิ่มขึ้นเมื่อกล้ามเนื้อหัวใจบาดเจ็บ และอาจต้องตรวจซ้ำตามช่วงเวลา

การตรวจเพิ่มเติมอาจประกอบด้วยอัลตราซาวนด์หัวใจ การทดสอบขณะออกแรง เอกซเรย์คอมพิวเตอร์หลอดเลือดหัวใจ หรือการฉีดสีสวนหลอดเลือด การเลือกตรวจขึ้นอยู่กับอาการ ความเร่งด่วน และความเสี่ยงของแต่ละคน ไม่จำเป็นต้องฉีดสีทุกคน

รักษาแล้วหลอดเลือดจะกลับมาปกติหรือไม่

เป้าหมายของการรักษาคือเพิ่มเลือดไปเลี้ยงหัวใจ ลดอาการ ชะลอการสะสมของคราบ และป้องกันกล้ามเนื้อหัวใจตาย แผนรักษาอาจประกอบด้วยการเลิกบุหรี่ ปรับอาหาร ออกกำลังกายในระดับที่แพทย์เห็นว่าปลอดภัย ควบคุมน้ำหนัก ความดัน น้ำตาล และคอเลสเตอรอล

ยาที่ใช้อาจมีหลายกลุ่ม เช่น ยาลดคอเลสเตอรอล ยาต้านเกล็ดเลือด และยาช่วยลดภาระการทำงานของหัวใจ แต่ละชนิดมีข้อบ่งใช้และผลข้างเคียงต่างกัน ผู้ป่วยไม่ควรหยุดยา ลดขนาดยา หรือซื้อยาตามผู้อื่นโดยไม่ปรึกษาแพทย์

โดยเฉพาะผู้ที่ใส่ขดลวดหลอดเลือดหัวใจ การหยุดยาต้านเกล็ดเลือดเองอาจทำให้เกิดอันตรายได้

ผู้ป่วยบางรายอาจจำเป็นต้องทำบอลลูนและใส่ขดลวดเพื่อเปิดหลอดเลือด หรือผ่าตัดทำทางเบี่ยงหลอดเลือดหัวใจ แต่การใส่ขดลวดไม่ได้กำจัดแนวโน้มการเกิดคราบในหลอดเลือดทั่วร่างกาย หลังทำหัตถการจึงยังต้องใช้ยา ควบคุมปัจจัยเสี่ยง และติดตามการรักษาต่อเนื่อง

ป้องกันตั้งแต่ยังไม่มีอาการ

ความเสี่ยงของหลอดเลือดหัวใจตีบจำนวนมากสามารถลดลงได้ด้วยการดูแลปัจจัยที่ควบคุมได้ ได้แก่

• ไม่สูบบุหรี่และหลีกเลี่ยงควันบุหรี่

• ตรวจความดัน น้ำตาล และไขมันตามความเหมาะสม

• รับประทานผัก ผลไม้ ธัญพืชไม่ขัดสี ถั่ว ปลา และโปรตีนไม่ติดมัน

• ลดอาหารเค็มจัด ของทอด เนื้อแปรรูป ไขมันทรานส์ และเครื่องดื่มหวาน

• เคลื่อนไหวร่างกายอย่างสม่ำเสมอ

• นอนหลับให้เพียงพอและจัดการความเครียด

• รับประทานยาและติดตามรักษาโรคประจำตัวตามคำแนะนำของแพทย์

การเคลื่อนไหวร่างกายสม่ำเสมอมักดีกว่าการออกกำลังกายหนักเป็นครั้งคราว คนที่ไม่เคยออกกำลังกาย มีโรคประจำตัว หรือเคยแน่นหน้าอกขณะออกแรง ควรปรึกษาแพทย์ก่อนเริ่มกิจกรรมหนัก

สิ่งที่น่ากลัวของหลอดเลือดหัวใจตีบไม่ใช่เพียงคำว่า “ตีบ” แต่คือช่วงเวลาที่กล้ามเนื้อหัวใจขาดเลือดโดยไม่ได้รับการช่วยเหลือทัน การรู้จักอาการฉุกเฉินและจัดการปัจจัยเสี่ยงตั้งแต่ยังใช้ชีวิตได้ตามปกติ จึงสำคัญกว่าการรอให้เจ็บหนักแล้วค่อยเริ่มดูแลหัวใจ

บทความนี้ให้ข้อมูลสุขภาพทั่วไป ไม่ใช้แทนการวินิจฉัยหรือคำแนะนำเฉพาะบุคคลจากแพทย์