เครื่องบินลำแรกในสยาม กับ 4 จุดเริ่มต้นสำคัญของการบินไทย

คำว่า “เครื่องบินลำแรกของไทย” อาจไม่ได้หมายถึงเครื่องบินเพียงลำเดียว เพราะประวัติศาสตร์การบินของสยามมี “ลำแรก” ในหลายมิติ ทั้งเครื่องบินต่างชาติที่เข้ามาบินแสดง เครื่องบินชุดแรกของกองทัพ เครื่องบินที่คนไทยออกแบบและสร้างเอง รวมถึงเครื่องบินพลเรือนส่วนบุคคลลำแรก

แต่ละลำจึงเป็นหมุดหมายคนละช่วง ซึ่งสะท้อนให้เห็นพัฒนาการจากวันที่ชาวสยามเพิ่งได้เห็นเครื่องบินบนท้องฟ้า ไปสู่ยุคที่คนไทยสามารถสร้างและครอบครองอากาศยานได้ด้วยตนเอง

1. เครื่องบินลำแรกที่เข้ามาบินในไทย

เครื่องบินลำแรกที่นำเข้ามาบินแสดงในสยามคือ Henry Farman IV เครื่องบินปีกสองชั้นแบบฝรั่งเศส

ผู้ทำการบินคือ ชาร์ลส์ ว็อง แด็ง บอร์น (Charles Van Den Born) นักบินชาวเบลเยียม ซึ่งนำเครื่องบินมาแสดง ณ สนามม้าสระปทุม หรือบริเวณราชกรีฑาสโมสรในปัจจุบัน

การบินครั้งนี้เกิดขึ้นเมื่อวันที่ 31 มกราคม พ.ศ. 2453 ตามการนับศักราชในเวลานั้น ซึ่งเมื่อนับตามปฏิทินปัจจุบันอยู่ในช่วงต้นปี พ.ศ. 2454 และถือเป็นครั้งแรกที่ประชาชนในสยามได้เห็นเครื่องบินบินอยู่เหนือกรุงเทพฯ

กรมศิลปากรระบุว่า ชาวต่างประเทศในกรุงเทพฯ เป็นผู้ร่วมกันวางแผนนำเครื่องบินเข้ามาแสดง โดยติดต่อให้แวน เดน บอร์นนำเครื่องบิน Henry Farman IV มาบินที่กรุงเทพฯ เป็นลำแรกและครั้งแรกของไทย

เหตุการณ์นี้ไม่ใช่เพียงการแสดงเพื่อความตื่นตาตื่นใจ แต่ยังช่วยจุดประกายความสนใจด้านการบินในสยาม ซึ่งต่อมากลายเป็นจุดเริ่มต้นของการส่งนายทหารไทยไปศึกษาวิชาการบินในประเทศฝรั่งเศส

2. เครื่องบินประจำการกลุ่มแรกของกองทัพไทย

หลังจากการบินแสดงที่สนามม้าสระปทุม สยามเริ่มมองเห็นความสำคัญของเครื่องบินในด้านการทหารและการคมนาคม

ใน พ.ศ. 2456 รัฐบาลสยามได้สั่งซื้อเครื่องบินจากประเทศฝรั่งเศส ประกอบด้วย

• เครื่องบินปีกสองชั้นแบบ Breguet จำนวน 3 ลำ

• เครื่องบินปีกชั้นเดียวแบบ Nieuport จำนวน 4 ลำ

เครื่องบินเหล่านี้ถูกนำมาใช้เป็นกำลังทางอากาศชุดแรก และเป็นรากฐานของ หน่วยบินแรกของกองทัพไทย ก่อนที่จะพัฒนามาเป็นกิจการการบินทหารและกองทัพอากาศในเวลาต่อมา

หลักฐานจากสำนักหอจดหมายเหตุแห่งชาติระบุถึงเครื่องบินแบบ Breguet ซึ่งเป็นเครื่องบินกลุ่มแรกของประเทศสยามใน พ.ศ. 2456

จุดนี้จึงแตกต่างจาก Henry Farman IV เพราะเครื่องบินลำแรกเข้ามาเพื่อบินแสดง ขณะที่ Breguet และ Nieuport เป็นเครื่องบินที่สยามจัดหามาเพื่อใช้ในราชการอย่างเป็นระบบ

3. เครื่องบินลำแรกที่คนไทยออกแบบและสร้างเอง

ก้าวสำคัญอีกขั้นเกิดขึ้นเมื่อคนไทยไม่ได้เป็นเพียงผู้ซื้อหรือผู้ใช้งานเครื่องบินจากต่างประเทศ แต่เริ่มสามารถออกแบบและสร้างเครื่องบินได้เอง

เครื่องบินลำดังกล่าวคือ เครื่องบินบริพัตร (Boripatra) หรือเครื่องบินทิ้งระเบิดแบบที่ 2 เป็นเครื่องบินปีกสองชั้นที่ออกแบบและสร้างขึ้นใน พ.ศ. 2470 โดย น.อ. หลวงเวชยันต์รังสฤษฎ์ หรือ มุนี มหาสันทนะ

เครื่องบินบริพัตรได้รับการยกย่องว่าเป็น เครื่องบินรบแบบแรกที่ออกแบบและสร้างโดยฝีมือคนไทย ถือเป็นหลักฐานสำคัญที่แสดงให้เห็นว่าองค์ความรู้ด้านช่างอากาศยานของไทยในเวลานั้นพัฒนาไปไกลกว่าการซ่อมบำรุงเครื่องบินจากต่างประเทศแล้ว

ชื่อ “บริพัตร” ยังเชื่อมโยงกับสมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้าบริพัตรสุขุมพันธุ์ กรมพระนครสวรรค์วรพินิต ซึ่งทรงมีบทบาทสำคัญในกิจการทหารของสยาม

4. เครื่องบินพลเรือนส่วนบุคคลลำแรกของไทย

สำหรับเครื่องบินพลเรือนส่วนบุคคลลำแรกของประเทศไทย คือเครื่องบินที่มีชื่อว่า “นางสาวสยาม” หรือ Miss Siam

เครื่องบินลำนี้เป็นของ น.อ. เลื่อน พงษ์โสภณ ซึ่งซื้อและนำกลับมายังประเทศไทยใน พ.ศ. 2475 จึงได้รับการกล่าวถึงในฐานะเครื่องบินส่วนตัวหรือเครื่องบินพลเรือนลำแรกของไทย

น.อ. เลื่อนเป็นนักบินไทยผู้มีประสบการณ์ศึกษาวิชาการบินในสหรัฐอเมริกา และเคยรับจ้างแสดงการบินผาดโผนจนสามารถเก็บเงินซื้อเครื่องบินส่วนตัวได้ในราคา 6,000 บาท

ต่อมาเครื่องบินนางสาวสยามยังถูกใช้ในการเดินทางเชื่อมสัมพันธไมตรีไปยังประเทศจีน ทำให้ชื่อของเครื่องบินลำนี้กลายเป็นส่วนหนึ่งของประวัติศาสตร์การบินพลเรือนไทย

ทำไมจึงมีเครื่องบิน “ลำแรก” หลายลำ

ความสับสนมักเกิดจากการนำคำว่า “เครื่องบินลำแรกของไทย” มาใช้โดยไม่ได้ระบุประเภท ทั้งที่แต่ละลำมีสถานะต่างกัน ได้แก่

Henry Farman IV คือเครื่องบินลำแรกที่เข้ามาบินแสดงในสยาม

Breguet และ Nieuport คือเครื่องบินกลุ่มแรกที่เข้าประจำการในกองทัพไทย

บริพัตร คือเครื่องบินรบแบบแรกที่คนไทยออกแบบและสร้างเอง

ส่วน นางสาวสยาม คือเครื่องบินพลเรือนส่วนบุคคลลำแรกของประเทศไทย

ดังนั้น เมื่อกล่าวถึง “เครื่องบินลำแรกในสยาม” จึงควรดูบริบทด้วยว่าหมายถึงลำแรกในด้านใด เพราะเครื่องบินทั้ง 4 กลุ่มต่างมีบทบาทสำคัญในการพัฒนากิจการการบินของไทย จากการบินแสดงต่อหน้าประชาชน ไปสู่การจัดตั้งหน่วยบิน การสร้างอากาศยานด้วยฝีมือคนไทย และการเริ่มต้นการบินพลเรือนส่วนบุคคล