ทำไมเขตพญาไทจึงไม่มีพื้นที่ติดกับถนนพญาไท

หากลองเปิดแผนที่กรุงเทพมหานครแล้วค้นหา เขตพญาไท หลายคนอาจพบเรื่องชวนสงสัยว่า พื้นที่ของเขตนี้กลับไม่มีส่วนใดติดกับ ถนนพญาไท เลยแม้แต่น้อย แล้วเหตุใดจึงยังใช้ชื่อเดียวกันอยู่จนถึงทุกวันนี้?

คำตอบไม่ได้เกิดจากการตั้งชื่อผิด แต่เป็นผลจากประวัติศาสตร์การแบ่งเขตปกครองของกรุงเทพฯ ซึ่งมีการเปลี่ยนแปลงหลายครั้งตามการขยายตัวของเมือง

เขตพญาไทไม่ได้อยู่ตรงถนนพญาไท

เขตพญาไทในปัจจุบันครอบคลุมพื้นที่บริเวณ สามเสนใน พหลโยธิน สะพานควาย อารีย์ และสนามเป้า เป็นหลัก ขณะที่ถนนพญาไททอดผ่านพื้นที่ของ เขตราชเทวี และเชื่อมต่อเข้าสู่เขตปทุมวัน

ภายในเขตราชเทวียังมีแขวงที่ใช้ชื่อว่า แขวงถนนพญาไท และ แขวงทุ่งพญาไท อยู่ด้วย จึงไม่แปลกที่ผู้พบเห็นชื่อเหล่านี้บนแผนที่จะรู้สึกสับสนว่าเหตุใดสถานที่ซึ่งใช้ชื่อพญาไทจึงไม่ได้อยู่ในเขตพญาไท

ความย้อนแย้งนี้มีที่มาจากการแบ่งพื้นที่ปกครองในอดีต ซึ่งเขตพญาไทเคยมีอาณาเขตกว้างกว่าที่เห็นในปัจจุบันมาก

เดิมเขตพญาไทมีพื้นที่กว้างกว่านี้

ชื่อ “พญาไท” มีความผูกพันกับพื้นที่บริเวณ พระราชวังพญาไท และย่านโดยรอบ ก่อนจะถูกนำมาใช้เป็นชื่อพื้นที่ปกครองในเวลาต่อมา

ในปี พ.ศ. 2509 มีการนำพื้นที่ตำบลสามเสนใน ตำบลมักกะสัน ตำบลทุ่งพญาไท ตำบลถนนเพชรบุรี และตำบลถนนพญาไท รวมกับพื้นที่บางส่วนของอำเภอบางกะปิ เพื่อจัดตั้งเป็น อำเภอพญาไท

เขตพญาไทในช่วงแรกจึงครอบคลุมพื้นที่กว้างขวาง ตั้งแต่ย่านที่ปัจจุบันอยู่ในเขตราชเทวี ไปจนถึงพื้นที่ตามแนวถนนพหลโยธินและบริเวณใกล้เคียง

ต่อมาเมื่อรูปแบบการปกครองของกรุงเทพฯ เปลี่ยนจากอำเภอและตำบลมาเป็นเขตและแขวง ชื่ออำเภอพญาไทจึงเปลี่ยนมาเป็นเขตพญาไทตามโครงสร้างการบริหารใหม่

จุดเปลี่ยนสำคัญเมื่อเกิดเขตราชเทวี

เมื่อกรุงเทพฯ ขยายตัว จำนวนประชากรและชุมชนในพื้นที่เพิ่มขึ้น การบริหารเขตที่มีขนาดใหญ่จึงเริ่มซับซ้อนขึ้น กรุงเทพมหานครจำเป็นต้องแบ่งพื้นที่บางส่วนออกเพื่อให้การดูแลประชาชนและการให้บริการของหน่วยงานรัฐทำได้ทั่วถึงกว่าเดิม

ในปี พ.ศ. 2532 จึงมีการแยกพื้นที่ส่วนหนึ่งของเขตพญาไทออกไปตั้งเป็น เขตราชเทวี อย่างเป็นทางการ

พื้นที่ที่ถูกแยกออกไปนั้นครอบคลุมแขวงทุ่งพญาไท แขวงถนนพญาไท แขวงถนนเพชรบุรี และแขวงมักกะสัน ซึ่งเป็นบริเวณที่มีถนนพญาไท พระราชวังพญาไท ถนนศรีอยุธยา และพื้นที่ส่วนใหญ่รอบอนุสาวรีย์ชัยสมรภูมิตั้งอยู่

ผลจากการแบ่งเขตครั้งนี้ ทำให้พื้นที่ซึ่งเป็นต้นกำเนิดหรือมีความสัมพันธ์โดยตรงกับชื่อพญาไท กลายเป็นส่วนหนึ่งของเขตราชเทวี ขณะที่พื้นที่เดิมทางตอนเหนือยังคงใช้ชื่อว่าเขตพญาไทต่อไป

ทำไมไม่เปลี่ยนชื่อเขตให้ตรงกับพื้นที่

การแบ่งเขตปกครองมักพิจารณาจากจำนวนประชากร ขนาดพื้นที่ เส้นทางคมนาคม และความสะดวกในการให้บริการประชาชน มากกว่าการทำให้ชื่อเขตสัมพันธ์กับชื่อถนนทุกสายอย่างสมบูรณ์

เมื่อมีการแบ่งเขตราชเทวีออกไป จึงไม่ได้มีการเปลี่ยนชื่อพื้นที่ส่วนที่เหลือ เขตพญาไทจึงยังคงชื่อเดิม แม้จะไม่ได้ครอบคลุมถนนพญาไทหรือพระราชวังพญาไทแล้วก็ตาม

กรณีนี้ยังทำให้เห็นว่า ชื่อถนน ชื่อแขวง ชื่อย่าน และชื่อเขตของกรุงเทพฯ ไม่จำเป็นต้องมีขอบเขตตรงกัน เช่น คนทั่วไปอาจเรียกพื้นที่รอบสถานีรถไฟฟ้าบีทีเอสพญาไทว่า “ย่านพญาไท” แต่ตามเขตการปกครองแล้ว บริเวณดังกล่าวอยู่ในเขตราชเทวี

ดังนั้น เวลาตรวจสอบที่อยู่ ติดต่อราชการ หรือค้นหาสถานที่ จึงควรดูชื่อเขตและแขวงจากที่อยู่อย่างเป็นทางการ ไม่ควรอาศัยเพียงชื่อย่านหรือชื่อสถานีรถไฟฟ้า เพราะอาจเป็นคนละพื้นที่ปกครองกัน

ท้ายที่สุด การที่เขตพญาไทไม่มีพื้นที่ติดกับถนนพญาไทไม่ได้เป็นความผิดพลาดบนแผนที่ แต่เป็นร่องรอยจากการปรับขอบเขตการปกครองของกรุงเทพฯ ชื่อ “พญาไท” จึงทำหน้าที่เหมือนหลักฐานทางประวัติศาสตร์ ซึ่งยังคงอยู่แม้เส้นแบ่งเขตของเมืองจะเปลี่ยนแปลงไปแล้วก็ตาม