สมองส่วนไหนผ่าตัดออกได้ และทำไมคนบางคนยังใช้ชีวิตต่อได้

คำถามว่า “สมองส่วนไหนเฉือนออกได้” ฟังคล้ายกับว่าสมองมีพื้นที่สำรองที่เอาออกแล้วไม่เกิดอะไรขึ้น แต่คำตอบที่ตรงที่สุดคือ สมองปกติไม่มีส่วนไหนที่แพทย์ถือว่าเป็นของเกิน ทุกพื้นที่มีหน้าที่หรือเป็นทางผ่านของเส้นใยประสาท การผ่าตัดเอาเนื้อสมองออกจะทำก็ต่อเมื่อมีโรคที่อันตรายกว่า เช่น เนื้องอก เลือดออก เนื้อสมองเสียหาย หรือโรคลมชักที่ควบคุมด้วยยาไม่ได้ และทีมแพทย์ประเมินแล้วว่าประโยชน์มากกว่าความเสียหายที่คาดไว้

ส่วนที่ถูกผ่าตัดออกบ่อยในงานรักษาโรคลมชักคือเนื้อสมองบางส่วนของกลีบขมับหรือ temporal lobe เพราะอาการชักเฉพาะจุดจำนวนหนึ่งเริ่มจากบริเวณนี้ หากยากันชักอย่างน้อยสองชนิดยังควบคุมไม่ได้ และการตรวจหลายอย่างชี้ตรงกันว่าจุดกำเนิดอยู่ในพื้นที่จำกัด ศัลยแพทย์อาจตัดเนื้อสมองส่วนนั้นออก หรือใช้เลเซอร์ทำลายจุดผิดปกติขนาดเล็ก

กลีบขมับไม่ได้เป็นชิ้นส่วนว่าง มันเกี่ยวข้องกับความจำ ความเข้าใจภาษา การจดจำ และอารมณ์ ตำแหน่งหน้าที่ของแต่ละคนยังไม่เหมือนกันเสียทีเดียว การผ่าตัดด้านที่เด่นเรื่องภาษาอาจกระทบการเรียกคำหรือความจำทางคำพูด ส่วนอีกด้านอาจกระทบความจำภาพและการรับรู้ ทีมรักษาจึงต้องตรวจความจำ ภาษา และตำแหน่งการทำงานของสมองก่อน ไม่ใช่เห็นอาการชักแล้วกำหนดแนวตัดจากแผนภาพในตำรา

กลีบหน้าผาก กลีบข้าง และกลีบท้ายทอยก็สามารถผ่าตัดเนื้อผิดปกติบางส่วนได้ในโรคที่เหมาะสม เช่น จุดกำเนิดชัก เนื้องอก หรือเนื้อสมองที่เสียหาย แต่ราคาที่ต้องจ่ายต่างกัน กลีบหน้าผากเกี่ยวข้องกับการวางแผน การควบคุมพฤติกรรม การเคลื่อนไหว และภาษา กลีบข้างเกี่ยวข้องกับความรู้สึก การรับรู้ตำแหน่งร่างกาย และการจัดการข้อมูลเชิงพื้นที่ ส่วนกลีบท้ายทอยเป็นศูนย์สำคัญของการมองเห็น การตัดใกล้พื้นที่เหล่านี้อาจทำให้แขนขาอ่อนแรง ชา พูดลำบาก บุคลิกเปลี่ยน หรือสูญเสียลานสายตาได้

กรณีที่ฟังดูรุนแรงที่สุดคือ hemispherectomy ซึ่งอาจแปลว่าเอาสมองใหญ่หนึ่งซีกออก แต่การผ่าตัดสมัยใหม่จำนวนมากเป็นแบบ functional hemispherectomy หรือ hemispherotomy คือเอาเนื้อออกเพียงบางส่วนแล้วตัดการเชื่อมต่อของสมองซีกที่ก่อโรคออกจากระบบส่วนที่เหลือ เนื้อสมองส่วนใหญ่จึงยังอยู่ เพียงไม่สามารถส่งสัญญาณชักไปยังอีกซีกได้

การผ่าตัดระดับนี้พบได้น้อยและใช้กับผู้ป่วยที่คัดเลือกเข้มงวด ส่วนใหญ่เป็นเด็กที่สมองซีกหนึ่งผิดปกติอย่างกว้างขวางจากความผิดปกติแต่กำเนิด โรค Rasmussen encephalitis หรือโรคหลอดเลือดสมองตั้งแต่ช่วงใกล้คลอด เด็กกลุ่มนี้มักมีอาการชักรุนแรงจากทั้งซีกและมีแขนขาด้านหนึ่งอ่อนแรงอยู่ก่อนแล้ว การปล่อยให้ชักต่อเนื่องอาจขัดขวางพัฒนาการและเป็นอันตรายมากกว่าการแยกสมองซีกที่เสียออก

หลังแยกหรือเอาสมองหนึ่งซีกออก ผู้ป่วยไม่ได้กลับมาเหมือนไม่เคยผ่าตัด มักมีลานสายตาหายไปด้านหนึ่ง และอาจมีการเคลื่อนไหวของมือหรือขาฝั่งตรงข้ามจำกัด บางคนต้องทำกายภาพบำบัด กิจกรรมบำบัด และฝึกพูดเป็นเวลานาน เหตุที่เด็กหลายคนยังเดิน อ่านหนังสือ และสื่อสารได้ เป็นเพราะสมองซีกที่แข็งแรงรับหน้าที่บางอย่างแทนได้ โดยเฉพาะเมื่อสมองยังอยู่ในวัยพัฒนา ความสามารถนี้เรียกว่า neuroplasticity แต่ไม่ได้หมายความว่าสมองครึ่งเดียวทำหน้าที่แทนได้ครบทุกอย่างหรือทุกคนจะได้ผลเหมือนกัน

อีกการผ่าตัดที่มักถูกเล่าว่า “แยกสมองสองซีก” คือ corpus callosotomy แพทย์ตัดเส้นใย corpus callosum ที่เชื่อมสมองซีกซ้ายกับขวา เพื่อไม่ให้สัญญาณชักกระจายข้ามซีก วิธีนี้ไม่ได้ตัดสมองครึ่งหนึ่งออก และมีเป้าหมายลดความรุนแรงของอาการชักบางชนิดมากกว่ารักษาให้หายทุกกรณี ผลข้างเคียงอาจเกิดจากการที่ข้อมูลระหว่างสองซีกส่งถึงกันได้ไม่เหมือนเดิม

คำว่า “เฉือน” ในห้องผ่าตัดจึงไม่ใช่การเลือกตัดด้วยสายตา ก่อนผ่าตัดโรคลมชัก ผู้ป่วยอาจต้องตรวจ video EEG, MRI, PET, SPECT, functional MRI และทดสอบทางประสาทจิตวิทยา เพื่อหาว่าอาการเริ่มตรงไหนและพื้นที่นั้นทำหน้าที่อะไร บางรายต้องวางขั้วไฟฟ้าบนผิวหรือในเนื้อสมองเพื่อบันทึกสัญญาณโดยตรง บางการผ่าตัดใช้การทำแผนที่สมองขณะผู้ป่วยตื่นและตอบคำถาม เพื่อหลีกเลี่ยงบริเวณที่ควบคุมภาษาและการเคลื่อนไหว

ส่วนที่ไม่สามารถพูดว่าเอาออกได้ง่าย ๆ คือก้านสมอง เพราะควบคุมการหายใจ การเต้นของหัวใจ ความรู้สึกตัว และทางผ่านสำคัญของเส้นประสาท ความเสียหายเล็กน้อยอาจพิการรุนแรงหรือเสียชีวิตได้ บริเวณลึกอย่างทาลามัสและไฮโปทาลามัสก็เกี่ยวข้องกับการรับส่งข้อมูล การตื่นตัว อุณหภูมิ ฮอร์โมน ความหิว และการทำงานอัตโนมัติหลายระบบ ศัลยแพทย์อาจรักษารอยโรคบางชนิดในบริเวณเหล่านี้ แต่ไม่ใช่อวัยวะที่ตัดทิ้งแล้วร่างกายชดเชยได้สบาย

สมองน้อยหรือ cerebellum ก็ไม่ใช่ส่วนเกิน มันช่วยเรื่องการทรงตัว ความแม่นยำของการเคลื่อนไหว การประสานงาน และเกี่ยวข้องกับการเรียนรู้บางรูปแบบ มีรายงานผู้ป่วยหายากที่อยู่ได้หลังสมองน้อยเสียหายหรือขาดไปมาก แต่คนเหล่านี้มักมีปัญหาการเดิน การพูด การควบคุมการเคลื่อนไหว หรือพัฒนาการ การมีชีวิตอยู่ได้จึงไม่เท่ากับไม่มีผลกระทบ

ถ้าต้องตอบเป็นประโยคเดียว สมองส่วนที่ “ผ่าตัดออกได้” คือเนื้อสมองที่ก่อโรคและทีมเฉพาะทางพิสูจน์แล้วว่าสามารถเอาออกหรือแยกการเชื่อมต่อโดยรักษาหน้าที่สำคัญไว้ได้มากพอ ไม่ใช่ชื่อกลีบใดกลีบหนึ่งที่ทุกคนตัดได้เหมือนกัน เรื่องน่าทึ่งจึงไม่ใช่ว่ามนุษย์มีสมองเหลือใช้ แต่คือแพทย์สามารถทำแผนที่อย่างละเอียด และสมองที่เหลือมีความยืดหยุ่นพอจะเรียนรู้ใหม่ภายใต้เงื่อนไขที่เหมาะสม

อ้างอิงข้อมูล
https://my.clevelandclinic.org/health/treatments/17092-hemispherectomy
https://www.mayoclinic.org/tests-procedures/epilepsy-surgery/about/pac-20393981
https://www.ninds.nih.gov/health-information/disorders/epilepsy-and-seizures