เทียบขนาด 4 เจ้าอาณานิคมยุโรปในปี ค.ศ. 1500 ใครใหญ่ ใครเริ่มจากประเทศเล็ก?

เมื่ออังกฤษ สเปน ฝรั่งเศส และโปรตุเกสออกสำรวจโลกและสร้างอาณานิคม ประเทศเหล่านี้มีอาณาเขตและประชากรมากแค่ไหน? พวกเขาเป็นชาติใหญ่และเจริญกว่าดินแดนอื่นมากอยู่แล้ว หรือความได้เปรียบแท้จริงมาจากเรื่องอื่น?

หากย้อนกลับไปประมาณปี ค.ศ. 1492–1500 จะพบว่า ประเทศเจ้าอาณานิคมทั้ง 4 ชาติไม่ได้ใหญ่โตเหมือนภาพของจักรวรรดิที่ปรากฏบนแผนที่ในเวลาต่อมา ประเทศแม่ในยุโรปของพวกเขามีขนาดตั้งแต่เล็กไปจนถึงใหญ่ในระดับภูมิภาคเท่านั้น

ที่สำคัญ คำว่า “ล่าอาณานิคม” ครอบคลุมเวลาหลายร้อยปี ไม่ได้เกิดขึ้นพร้อมกันทั้งหมด โปรตุเกสและสเปนเป็นผู้นำในช่วงแรก ส่วนอังกฤษและฝรั่งเศสขยายอิทธิพลทางทะเลอย่างจริงจังในเวลาต่อมา

ยุคคริสต์ศตวรรษ ที่ 15

ยุคคริสต์ศตวรรษ ที่ 16

ยุคคริสต์ศตวรรษ ที่ 17

ขณะนั้นสยามอยู่ในยุคใด?

ในปี ค.ศ. 1500 หรือประมาณ พ.ศ. 2043 สยามอยู่ในสมัยอยุธยาตอนต้น ตรงกับรัชสมัยของสมเด็จพระรามาธิบดีที่ 2 แห่งราชวงศ์สุพรรณภูมิ ซึ่งครองราชย์ระหว่าง พ.ศ. 2034–2072

ช่วงเวลาดังกล่าวจึงเป็นจุดที่โลกของอยุธยาและโลกของนักเดินเรือยุโรปกำลังค่อย ๆ เชื่อมต่อกันผ่านเส้นทางการค้าในมหาสมุทรอินเดีย

จากยุคสำรวจสู่ยุคอาณานิคม

ภาพรวมของการขยายอำนาจยุโรปสามารถแบ่งอย่างคร่าว ๆ ได้ดังนี้

คริสต์ศตวรรษที่ 15: โปรตุเกสเริ่มสำรวจชายฝั่งแอฟริกา ขณะที่สเปนสนับสนุนการเดินเรือข้ามมหาสมุทรแอตแลนติก

คริสต์ศตวรรษที่ 16: โปรตุเกสและสเปนสร้างเครือข่ายการค้า ฐานทัพ และอาณานิคมในหลายภูมิภาค ส่วนอังกฤษและฝรั่งเศสเริ่มส่งเรือสำรวจมากขึ้น

คริสต์ศตวรรษที่ 17: อังกฤษ ฝรั่งเศส และเนเธอร์แลนด์ขยายบริษัทการค้า กองเรือ และอาณานิคม จนเริ่มท้าทายอำนาจของโปรตุเกสและสเปน

ดังนั้น หากเปรียบเทียบประเทศเหล่านี้ในปี ค.ศ. 1500 ต้องไม่ลืมว่าอังกฤษและฝรั่งเศสยังไม่ได้มีจักรวรรดิขนาดใหญ่เหมือนในคริสต์ศตวรรษต่อ ๆ มา

1. โปรตุเกส — เล็กที่สุด แต่เริ่มก่อนเพื่อน

อาณาเขต: ประมาณ 92,225 ตารางกิโลเมตร ใกล้เคียงกับขนาดของประเทศโปรตุเกสในปัจจุบัน และมีพื้นที่ประมาณภาคหนึ่งของประเทศไทย

ประชากร: ประมาณ 1 ล้านคน

โปรตุเกสถือเป็นประเทศขนาดเล็กในยุโรป แต่กลับกลายเป็นหนึ่งในชาติมหาอำนาจทางทะเลกลุ่มแรก เพราะมีความเชี่ยวชาญด้านการต่อเรือ การเดินเรือ การทำแผนที่ และการใช้ประโยชน์จากลมกับกระแสน้ำในมหาสมุทร

โปรตุเกสไม่จำเป็นต้องเข้ายึดครองพื้นที่ขนาดใหญ่ทุกแห่ง แต่ใช้วิธีควบคุมเมืองท่า จุดยุทธศาสตร์ และเส้นทางการค้า ทำให้ประเทศที่มีประชากรเพียงประมาณหนึ่งล้านคนสามารถสร้างเครือข่ายทางทะเลซึ่งเชื่อมต่อแอฟริกา อินเดีย เอเชียตะวันออกเฉียงใต้ และจีนได้

2. อังกฤษ — ยังเป็นประเทศชายขอบของยุโรป

อาณาเขต: ในเวลานั้นเป็นอาณาจักรอังกฤษรวมกับเวลส์ มีพื้นที่ประมาณ 130,000–151,000 ตารางกิโลเมตร เล็กกว่าประเทศไทยเกือบ 4 เท่า

ประชากร: ประมาณ 2.3 ล้านคนในปี ค.ศ. 1500 และเพิ่มเป็นประมาณ 3 ล้านคนในปี ค.ศ. 1550

อังกฤษในช่วงต้นคริสต์ศตวรรษที่ 16 ยังไม่ใช่มหาอำนาจระดับโลก และมีประชากรน้อยกว่าฝรั่งเศสหลายเท่า การสำรวจของอังกฤษเริ่มปรากฏตั้งแต่ปลายคริสต์ศตวรรษที่ 15 แต่การสร้างอาณานิคมและเครือข่ายการค้าขนาดใหญ่เกิดขึ้นภายหลัง

อำนาจของอังกฤษค่อย ๆ เติบโตจากกองทัพเรือ การค้า บริษัทที่ได้รับสัมปทานจากรัฐ และความสามารถในการระดมเงินทุน ก่อนจะขึ้นเป็นมหาอำนาจอย่างเต็มตัวในหลายศตวรรษถัดมา โดยเฉพาะหลังการปฏิวัติอุตสาหกรรม

3. สเปน — ชาติใหญ่ในระดับยุโรป

อาณาเขต: หากเทียบกับขอบเขตของสเปนในเวลาต่อมา มีพื้นที่ประมาณ 504,782 ตารางกิโลเมตร ใกล้เคียงกับประเทศไทยที่มีพื้นที่ประมาณ 513,000 ตารางกิโลเมตร

ประชากร: มีชุดประมาณการราว 6.7 ล้านคนในปี ค.ศ. 1500 และประชากรในสเปนแผ่นดินแม่เพิ่มเป็นประมาณ 8.24 ล้านคนในปี ค.ศ. 1600

อย่างไรก็ตาม ในปี ค.ศ. 1500 สเปนยังไม่ควรถูกมองว่าเป็นรัฐรวมศูนย์ในรูปแบบเดียวกับประเทศสเปนปัจจุบัน แต่เกิดจากการเชื่อมโยงกันของราชบัลลังก์และดินแดนหลายส่วน โดยเฉพาะกัสติยาและอารากอน

หลังการเดินทางของคริสโตเฟอร์ โคลัมบัสในปี ค.ศ. 1492 สเปนเริ่มขยายอำนาจในทวีปอเมริกา ต่อมาความมั่งคั่งจากทองคำ เงิน และการค้าข้ามมหาสมุทรช่วยทำให้ราชสำนักสเปนกลายเป็นศูนย์กลางอำนาจสำคัญของยุโรป

แต่ในปี ค.ศ. 1500 กระบวนการดังกล่าวยังอยู่ในระยะเริ่มต้น จึงไม่ควรนำภาพความร่ำรวยของจักรวรรดิสเปนในช่วงรุ่งเรืองมาครอบทับสเปนในปีนั้นทั้งหมด

4. ฝรั่งเศส — ยักษ์ใหญ่ของยุโรปตะวันตก

อาณาเขต: ประมาณ 450,000–500,000 ตารางกิโลเมตรในยุคนั้น ใกล้เคียงกับขนาดประเทศฝรั่งเศสในปัจจุบันที่ประมาณ 551,000 ตารางกิโลเมตร

ประชากร: ประมาณ 15–17 ล้านคนในช่วงปี ค.ศ. 1500–1550 และเพิ่มเป็นประมาณ 21.4 ล้านคนในปี ค.ศ. 1700

ฝรั่งเศสมีประชากรมากที่สุดชาติหนึ่งในยุโรปตะวันตก มากกว่าอังกฤษเกือบ 6 เท่า และมากกว่าสเปนเกือบ 2 เท่าตามชุดประมาณการในต้นฉบับ

จำนวนประชากรจำนวนมากหมายถึงฐานแรงงาน รายได้ภาษี และกำลังทหารบนบกที่เหนือกว่าหลายประเทศ แต่ไม่ได้แปลว่าฝรั่งเศสจะสร้างจักรวรรดิทางทะเลได้ก่อน เพราะยังต้องแข่งขันด้านเงินทุน กองเรือ ท่าเรือ และความสามารถในการรักษาเส้นทางเดินเรือระยะไกล

สรุปแล้วถือว่าเป็นประเทศใหญ่หรือไม่?

หากเทียบเฉพาะพื้นที่กับมาตรฐานโลกปัจจุบัน ประเทศแม่ทั้ง 4 ชาติไม่ได้มีขนาดใหญ่มาก แม้แต่ฝรั่งเศสก็มีพื้นที่ใกล้เคียงประเทศไทย ส่วนอังกฤษและโปรตุเกสเล็กกว่ามาก

แต่หากเทียบกับยุโรปตะวันตกในเวลานั้น ภาพจะแตกต่างออกไป

ฝรั่งเศส เป็นประเทศขนาดใหญ่มากทั้งด้านพื้นที่และประชากร

สเปน เป็นประเทศใหญ่และกำลังก้าวขึ้นเป็นมหาอำนาจข้ามมหาสมุทร

อังกฤษ เป็นประเทศขนาดเล็กถึงกลาง มีประชากรน้อยกว่าฝรั่งเศสหลายเท่า

โปรตุเกส เล็กที่สุดใน 4 ชาติ แต่มีความได้เปรียบด้านการเดินเรือและเริ่มสำรวจเส้นทางทะเลก่อนประเทศอื่น

ประเทศเล็กสร้างจักรวรรดิใหญ่ได้อย่างไร?

หัวใจของการขยายอำนาจในยุคนั้นไม่ได้อยู่ที่ขนาดของประเทศแม่เพียงอย่างเดียว แต่อยู่ที่ความสามารถในการนำทรัพยากรมาใช้ให้เกิดผล ได้แก่

• กองเรือที่เดินทางไกลและบรรทุกสินค้าได้
• ปืนใหญ่ประจำเรือและอาวุธดินปืน
• ความรู้ด้านแผนที่ ดาราศาสตร์ ลม และกระแสน้ำ
• การควบคุมเมืองท่าและจุดยุทธศาสตร์
• เงินทุนจากพ่อค้า รัฐ และบริษัทการค้า
• การสร้างพันธมิตรกับผู้ปกครองหรือกลุ่มคนในท้องถิ่น
• ความสามารถในการผูกขาดเส้นทางและสินค้าสำคัญ

อีกประเด็นที่มักถูกมองข้ามคือ ชาวยุโรปไม่ได้เข้ายึดครองดินแดนอันกว้างใหญ่ด้วยกำลังของตนเองเพียงฝ่ายเดียวเสมอไป ในหลายพื้นที่ พวกเขาอาศัยพันธมิตรท้องถิ่น ความขัดแย้งระหว่างกลุ่มอำนาจเดิม และเครือข่ายการค้าที่มีอยู่ก่อนแล้ว

ตัวเลขประชากรในช่วงประมาณปี ค.ศ. 1500 ควรมองเป็นค่าประมาณ ไม่ใช่จำนวนที่ตรวจนับได้อย่างแม่นยำเหมือนสำมะโนประชากรสมัยใหม่ เพราะนักประวัติศาสตร์อาจใช้ขอบเขตดินแดนและวิธีคำนวณต่างกัน โดยเฉพาะกรณีสเปนซึ่งยังประกอบด้วยหลายราชอาณาจักร

สิ่งที่ควรจำจึงไม่ใช่เพียงว่าใครมีพื้นที่มากที่สุด แต่คือประเทศขนาดเล็กอย่างโปรตุเกสและอังกฤษสามารถเปลี่ยนความรู้ด้านทะเล เทคโนโลยี อาวุธ เงินทุน และการค้าให้กลายเป็นอำนาจที่ขยายออกไปไกลกว่าขนาดของประเทศแม่หลายเท่าได้อย่างไร