แมลงวันมีประโยชน์อะไรบ้าง

เวลาพูดถึงแมลงวัน ภาพแรกที่โผล่มามักเป็นตัวที่บินวนอาหาร เกาะถังขยะ และพยายามตบเท่าไรก็หลบได้ทัน จึงดูเหมือนเป็นสัตว์ที่มีแต่สร้างความรำคาญ แต่คำว่าแมลงวันครอบคลุมแมลงปีกคู่ในอันดับ Diptera จำนวนมาก ไม่ได้มีแค่แมลงวันบ้าน ตัวที่อาศัยตามดอกไม้ ป่า ลำธาร ฟาร์ม และซากสิ่งมีชีวิตต่างทำงานคนละแบบ บางชนิดเป็นพาหะโรคจริง ขณะที่อีกจำนวนมากทำหน้าที่ที่ระบบนิเวศขาดไม่ได้

งานใหญ่ที่สุดอย่างหนึ่งคือการกำจัดซากและของเสีย ตัวเต็มวัยหลายชนิดหาแหล่งวางไข่ตามซากสัตว์ มูลสัตว์ เศษอาหาร หรือพืชที่กำลังเน่า เมื่อตัวอ่อนหรือหนอนแมลงวันฟักออกมา มันจะกินและย่อยอินทรียวัตถุ ทำให้ของกองใหญ่แตกเป็นชิ้นเล็กลง จุลินทรีย์จึงทำงานต่อได้เร็วขึ้น ธาตุอาหารที่เคยติดอยู่ในซากถูกส่งกลับสู่ดินและหมุนเวียนไปเลี้ยงพืชอีกครั้ง

ถ้าไม่มีสัตว์กินซากและผู้ย่อยสลายกลุ่มนี้ ซากสัตว์ มูล และเศษพืชจะค้างอยู่ในธรรมชาตินานขึ้น การทำงานของหนอนแมลงวันอาจดูไม่น่ามอง แต่เป็นส่วนหนึ่งของระบบเก็บกวาดที่ไม่ต้องมีรถขยะ ซากไม่ได้หายไปเพราะตัวอ่อนกลุ่มเดียว ยังมีแบคทีเรีย รา ด้วง ไร และสัตว์อื่นร่วมกันทำงาน แมลงวันเป็นหนึ่งในทีมที่เข้าไปถึงของสดใหม่ได้รวดเร็ว

แมลงวันยังเป็นอาหารของสัตว์จำนวนมาก ตั้งแต่แมงมุม ตั๊กแตนตำข้าว แมลงปอ กบ จิ้งจก ปลา นก ไปจนถึงค้างคาว ตัวอ่อนที่อยู่ในน้ำและดินก็เป็นแหล่งโปรตีนให้สัตว์อีกชุดหนึ่ง พลังงานที่แมลงวันได้รับจากซาก มูล น้ำหวาน หรือสิ่งมีชีวิตขนาดเล็กจึงถูกส่งต่อขึ้นไปตามห่วงโซ่อาหาร หากประชากรแมลงวันบางกลุ่มหายไป ผู้ล่าที่พึ่งพามันอาจต้องหาอาหารชนิดอื่นหรือมีจำนวนลดลงตามไปด้วย

อีกบทบาทที่มักถูกมองข้ามคือการผสมเกสร แมลงวันดอกไม้หรือ hoverfly ตัวเต็มวัยกินน้ำหวานและละอองเรณู เมื่อบินข้ามดอก ละอองเรณูที่ติดลำตัวก็ถูกพาไปยังดอกถัดไป แมลงวันบางกลุ่มทำงานได้ดีในพื้นที่เย็น ชื้น สูง หรือมีช่วงเวลาที่ผึ้งออกหากินน้อย พืชป่าและพืชเศรษฐกิจบางชนิดจึงได้รับประโยชน์จากผู้ผสมเกสรที่ไม่ได้ส่งเสียงหึ่งแบบผึ้ง

ตัวอย่างใกล้ปากคือโกโก้ ดอกโกโก้มีขนาดเล็กและมีโครงสร้างซับซ้อน แมลงริ้นขนาดจิ๋วในกลุ่มที่เกี่ยวข้องกับแมลงวันมีส่วนสำคัญในการพาละอองเรณู แม้ผลผลิตจริงจะได้รับอิทธิพลจากสภาพสวน ความชื้น แหล่งอาศัย และผู้ผสมเกสรชนิดอื่นด้วย ช็อกโกแลตจึงมีเรื่องของแมลงตัวเล็กที่แทบมองไม่เห็นซ่อนอยู่เบื้องหลัง

สวนและไร่นายังได้ผู้ช่วยควบคุมศัตรูพืชจากแมลงวันบางชนิด ตัวอ่อนของแมลงวันดอกไม้หลายชนิดล่าเพลี้ยอ่อนและแมลงตัวเล็กที่ดูดน้ำเลี้ยงพืช ส่วนแมลงวันก้นขนในวงศ์ Tachinidae วางไข่บนหรือใกล้แมลงเจ้าบ้าน ตัวอ่อนเจริญอยู่กับแมลงชนิดนั้น จึงช่วยจำกัดประชากรหนอนผีเสื้อและแมลงกินพืชบางกลุ่มตามธรรมชาติ งานควบคุมชีวภาพต้องเลือกชนิดอย่างระวัง เพราะผู้ล่าหรือปรสิตที่นำไปผิดพื้นที่อาจกระทบแมลงที่ไม่ใช่เป้าหมายได้

แมลงวันยังช่วยงานนิติวิทยาศาสตร์ แมลงกินซากแต่ละชนิดมาถึงซากในช่วงเวลาและสภาพแวดล้อมต่างกัน นักกีฏวิทยานิติวิทยาศาสตร์ตรวจชนิด ระยะการเจริญ อุณหภูมิ และสภาพจุดพบ เพื่อประเมินช่วงเวลาขั้นต่ำที่แมลงเข้าถึงร่างได้ ข้อมูลนี้ช่วยการสืบสวน แต่ไม่ใช่นาฬิกาที่บอกเวลาการเสียชีวิตได้แม่นเป็นนาที เพราะการเจริญของตัวอ่อนขึ้นกับอุณหภูมิ ยา สภาพอากาศ ตำแหน่งร่าง และสิ่งกีดขวาง

ด้านการแพทย์มีการใช้ตัวอ่อนแมลงวันสายพันธุ์ที่เพาะแบบปลอดเชื้อเพื่อช่วยกำจัดเนื้อตายในบาดแผลเรื้อรัง เรียกว่า maggot debridement therapy ตัวอ่อนที่ใช้เป็นเกรดการแพทย์และถูกควบคุมให้อยู่ในบริเวณแผล มันช่วยย่อยเนื้อเยื่อที่ตายแล้วเพื่อให้แพทย์ดูแลแผลต่อได้ วิธีนี้ไม่ใช่การนำหนอนจากถังขยะมาใส่แผล และไม่ควรทดลองเองเด็ดขาด เพราะตัวอ่อนป่าอาจมีเชื้อปนเปื้อนหรือเป็นคนละชนิด

ในห้องทดลอง แมลงหวี่สกุล Drosophila เป็นสัตว์ต้นแบบสำคัญของชีววิทยา เพราะเลี้ยงง่าย วงจรชีวิตสั้น และศึกษาการถ่ายทอดลักษณะทางพันธุกรรมได้สะดวก งานจากแมลงหวี่ช่วยให้นักวิทยาศาสตร์เข้าใจยีน การพัฒนาของตัวอ่อน ระบบประสาท นาฬิกาชีวภาพ การแก่ และกลไกของโรคหลายด้าน ก่อนนำคำถามไปศึกษาต่อในสัตว์ชนิดอื่นหรือมนุษย์

แมลงวันบางกลุ่มยังใช้บอกสภาพแวดล้อมได้ ตัวอ่อนที่อาศัยในน้ำต้องการระดับออกซิเจนและคุณภาพน้ำต่างกัน การพบหรือหายไปของชนิดใดชนิดหนึ่งจึงช่วยประกอบการประเมินแหล่งน้ำ ส่วนจำนวนและชนิดของแมลงวันตามป่าหรือพื้นที่เกษตรอาจสะท้อนว่ามีดอกไม้ ซากไม้ ความชื้น และแหล่งอาหารเพียงพอหรือไม่ การใช้เป็นตัวชี้วัดต้องดูหลายชนิดร่วมกัน ไม่ใช่เห็นแมลงวันเยอะแล้วตัดสินว่าระบบนิเวศดีทันที

ประโยชน์เหล่านี้ไม่ได้ลบข้อเสียของแมลงวันที่อยู่ใกล้คน แมลงวันบ้านสามารถพาเชื้อจากมูลสัตว์ ขยะ หรือสิ่งสกปรกมาติดอาหารผ่านขา ลำตัว และของเหลวที่มันสำรอกออกมา ยุงซึ่งอยู่ในอันดับ Diptera เช่นกันเป็นพาหะของโรคหลายชนิด ส่วนแมลงวันผลไม้บางชนิดสร้างความเสียหายแก่ผลผลิต การปิดอาหาร จัดการขยะ ล้างภาชนะ และควบคุมแหล่งเพาะพันธุ์จึงยังจำเป็น

สิ่งที่ควรแยกให้ออกคือการควบคุมแมลงวันที่เข้าบ้านกับการกำจัดแมลงวันทุกชนิดออกจากธรรมชาติ เราไม่จำเป็นต้องปล่อยให้มันเดินบนกับข้าว แต่ก็ไม่ควรเหมารวมว่าแมลงปีกคู่ทุกตัวเป็นศัตรู แมลงวันเป็นทั้งพนักงานเก็บซาก ผู้คืนธาตุอาหาร ผู้ผสมเกสร อาหารของสัตว์ ผู้ล่าศัตรูพืช เครื่องมือแพทย์ และผู้ช่วยงานวิจัย หน้าที่ทั้งหมดซ่อนอยู่หลังภาพแมลงตัวเล็กที่คนส่วนใหญ่รีบโบกไล่ก่อนจะมองให้ชัดว่าเป็นชนิดไหน

อ้างอิงข้อมูล
https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/brv.13179
https://doi.org/10.1080/14888386.2008.9712892
https://www.accessdata.fda.gov/cdrh_docs/pdf4/K040187.pdf
https://www.nhm.ac.uk/our-science/departments-and-staff/staff-directory/erica-mcalister.html