“Heterostemma brownii” พืชหายากพบในเชียงราย หลังเงียบหายจากบันทึกพฤกษศาสตร์กว่าศตวรรษ

“Heterostemma brownii” ดอกดาวกลางพรมมอส พืชหายากที่หวนคืนสู่โลกพฤกษศาสตร์

ท่ามกลางผืนป่าดิบอันชุ่มชื้นของจังหวัดเชียงราย ซึ่งพื้นป่าถูกปกคลุมด้วยพรมมอสสีเขียวขจี มีไม้เลื้อยขนาดเล็กชนิดหนึ่งผลิดอกสีเหลืองสดออกมาอย่างสง่างาม

แม้รูปลักษณ์จะดูบอบบางและซ่อนตัวกลมกลืนอยู่ท่ามกลางพืชพรรณ แต่การค้นพบพืชชนิดนี้กลับสร้างความตื่นเต้นให้แก่วงการพฤกษศาสตร์ เพราะมันคือ Heterostemma brownii Hayata พืชหายากที่ห่างหายจากรายงานทางวิชาการเป็นเวลานานกว่าหนึ่งศตวรรษ ก่อนจะถูกพบในประเทศไทยและได้รับการบันทึกอย่างเป็นทางการ

จากบันทึกเก่าเมื่อกว่าร้อยปีก่อน

ในอดีต Heterostemma brownii เคยมีรายงานอยู่ในไต้หวัน จีน และเวียดนาม โดยข้อมูลทางพฤกษศาสตร์ยุคแรกเกี่ยวข้องกับตัวอย่างพืชที่เก็บเมื่อราว พ.ศ. 2449 หรือ ค.ศ. 1906

หลังจากนั้น ชื่อของพืชชนิดนี้แทบไม่ปรากฏในรายงานการสำรวจธรรมชาติครั้งใหม่เป็นเวลานาน ทำให้ข้อมูลด้านการกระจายพันธุ์และถิ่นอาศัยยังมีอยู่อย่างจำกัด

อย่างไรก็ตาม การหายไปจากบันทึกไม่ได้หมายความว่าพืชชนิดนั้นสูญพันธุ์ไปแล้วเสมอไป

พืชบางชนิดอาจเติบโตอยู่ในพื้นที่เข้าถึงยาก มีประชากรในธรรมชาติจำนวนน้อย หรือออกดอกเพียงช่วงเวลาสั้น ๆ จึงทำให้นักสำรวจไม่พบเห็นได้ง่าย โดยเฉพาะไม้เลื้อยขนาดเล็กที่กลมกลืนไปกับพืชรอบข้าง

นอกจากนี้ พืชในสกุล Heterostemma หลายชนิดยังมีลักษณะบางส่วนคล้ายคลึงกัน การระบุชนิดจึงต้องตรวจสอบรายละเอียดของลำต้น ใบ ดอก และโครงสร้างสืบพันธุ์อย่างรอบคอบ ไม่สามารถพิจารณาจากสีหรือรูปร่างของดอกเพียงอย่างเดียว

การค้นพบในป่าดิบจังหวัดเชียงราย

จนกระทั่งใน พ.ศ. 2562 ทีมนักอนุกรมวิธานพืชจากองค์การสวนพฤกษศาสตร์ หรือ BGO ได้ออกสำรวจพื้นที่ป่าดิบในจังหวัดเชียงราย และพบไม้เลื้อยชนิดหนึ่งเติบโตอยู่เหนือพื้นป่าที่ปกคลุมด้วยมอส

เมื่อดอกบาน นักวิจัยสังเกตเห็นลักษณะสำคัญที่สอดคล้องกับคำบรรยายของ Heterostemma brownii จึงเก็บตัวอย่างเพื่อนำมาตรวจสอบและเปรียบเทียบกับข้อมูลทางอนุกรมวิธานอย่างละเอียด

ผลการศึกษายืนยันว่าพืชที่ค้นพบคือ Heterostemma brownii นับเป็นการรายงานพืชชนิดนี้ในประเทศไทย และช่วยเติมเต็มข้อมูลการกระจายพันธุ์ในภูมิภาคเอเชีย

การค้นพบได้รับการตีพิมพ์อย่างเป็นทางการใน พ.ศ. 2563 ในวารสาร Thai Forest Bulletin (Botany) ภายใต้ผลงานเรื่อง Heterostemma brownii (Apocynaceae), a new record for Laos and Thailand ซึ่งรายงานพืชชนิดนี้เป็นข้อมูลใหม่สำหรับพรรณพฤกษชาติของลาวและไทย พร้อมคำบรรยาย ภาพถ่าย และข้อมูลจากตัวอย่างพืชที่ศึกษา

ไม้เลื้อยขนาดเล็กที่ซ่อนความงามไว้กลางป่า

Heterostemma brownii จัดเป็นไม้เลื้อยเนื้ออ่อน เมื่อส่วนของลำต้นหรือใบเกิดบาดแผลจะมีน้ำยางสีขาวไหลออกมา ซึ่งเป็นลักษณะที่พบได้ในพืชวงศ์ดอกรัก หรือ Apocynaceae

ใบเรียงตรงข้ามกันเป็นคู่ แผ่นใบมีรูปร่างตั้งแต่รูปไข่ไปจนถึงรูปรี ผิวใบสีเขียวเข้ม กลมกลืนกับพืชพรรณรอบตัว จึงอาจสังเกตเห็นได้ยากในช่วงที่ต้นยังไม่มีดอก

สิ่งที่ทำให้พืชชนิดนี้โดดเด่นที่สุด คือดอกขนาดเล็กที่เต็มไปด้วยรายละเอียดอันน่าหลงใหล

กลีบดอกมีสีเหลืองสด แผ่ออกเป็น 5 แฉก คล้ายดาวดวงเล็กที่ส่องประกายอยู่เหนือพรมมอส บนแผ่นกลีบมีจุดประสีแดงกระจายอยู่ทั่ว เมื่อมองในระยะใกล้จะเห็นลวดลายละเอียด ราวกับมีใครค่อย ๆ แต้มสีลงบนกลีบดอกทีละจุด

บริเวณกลางดอกมีกระบังรอบ หรือโครงสร้างคล้ายมงกุฎสีแดงเข้มจำนวน 5 แฉก วางซ้อนอยู่เหนือส่วนกลางของดอก รูปทรงดูคล้ายดาวทะเลขนาดจิ๋ว

ความตัดกันระหว่างสีเหลืองของกลีบดอกกับสีแดงเข้มบริเวณใจกลาง ทำให้ Heterostemma brownii มีเอกลักษณ์แตกต่างจากไม้เลื้อยทั่วไปอย่างชัดเจน

เหตุใดพืชชนิดนี้จึงพบเห็นได้ยาก

ในประเทศไทย ปัจจุบันมีรายงานพบพืชชนิดนี้ในพื้นที่ป่าดิบของจังหวัดเชียงราย ที่ระดับความสูงประมาณ 500 เมตรจากระดับน้ำทะเล

สภาพแวดล้อมบริเวณดังกล่าวมีความชื้นสูง แสงแดดส่องผ่านเรือนยอดลงมาเพียงบางส่วน ขณะที่พื้นป่าถูกปกคลุมด้วยมอส เฟิน และซากใบไม้ ซึ่งช่วยรักษาความชุ่มชื้นให้แก่พื้นที่

ช่วงเวลาที่เหมาะสำหรับพบเห็นดอกคือฤดูฝน ระหว่างเดือนมิถุนายนถึงกรกฎาคม ความชุ่มชื้นจากฝนมีส่วนช่วยให้พืชเจริญเติบโตและผลิดอก

อย่างไรก็ตาม ระยะออกดอกมีเวลาจำกัด ประกอบกับพบประชากรในธรรมชาติไม่มาก โอกาสพบพืชชนิดนี้จึงไม่ใช่เรื่องง่าย แม้แต่สำหรับนักสำรวจที่มีประสบการณ์

การที่พืชมีขนาดเล็กและอาศัยอยู่ท่ามกลางพืชชนิดอื่นยังทำให้เกิดความเข้าใจผิดได้ง่ายว่า “ไม่มีอยู่ในพื้นที่” ทั้งที่บางครั้งอาจยังเติบโตอย่างเงียบงัน เพียงแต่ยังไม่ออกดอกหรือยังไม่มีการสำรวจในช่วงเวลาที่เหมาะสม

พบกระจายเป็นหย่อม ๆ และยังต้องศึกษาเพิ่มเติม

นอกจากประเทศไทยแล้ว Heterostemma brownii ยังมีรายงานการกระจายพันธุ์ในไต้หวัน จีน เวียดนาม และลาว แต่ข้อมูลจากหลายพื้นที่ยังมีไม่มากนัก

การกระจายตัวเป็นหย่อม ๆ อาจทำให้พืชมีความอ่อนไหวต่อการเปลี่ยนแปลงของถิ่นอาศัย โดยเฉพาะการสูญเสียพื้นที่ป่าดิบ การเปลี่ยนแปลงการใช้ประโยชน์ที่ดิน และความเปลี่ยนแปลงของสภาพแวดล้อม

อย่างไรก็ตาม ปัจจุบันพืชชนิดนี้ยังไม่ได้รับการประเมินสถานภาพการอนุรักษ์อย่างเป็นทางการ เนื่องจากยังต้องมีข้อมูลเพิ่มเติมเกี่ยวกับจำนวนประชากร ขอบเขตการกระจายพันธุ์ และแนวโน้มการเปลี่ยนแปลงของประชากรในธรรมชาติ

การพบพืชได้ยากจึงยังไม่ควรถูกตีความทันทีว่าพืชกำลังใกล้สูญพันธุ์ เพราะการประเมินสถานภาพจำเป็นต้องอาศัยข้อมูลจากการสำรวจอย่างเป็นระบบและต่อเนื่อง

การค้นพบที่ช่วยเติมเต็มภาพความหลากหลายของป่าไทย

การค้นพบ Heterostemma brownii ในจังหวัดเชียงรายไม่ได้เป็นเพียงการเพิ่มรายชื่อพืชที่มีรายงานพบในประเทศไทยเท่านั้น แต่ยังช่วยให้ข้อมูลการกระจายพันธุ์ของพืชชนิดนี้สมบูรณ์มากขึ้น

การค้นพบยังสะท้อนให้เห็นว่า ผืนป่าของไทยอาจยังซ่อนความหลากหลายทางชีวภาพที่เราไม่เคยรู้จักอีกเป็นจำนวนมาก

พืชบางชนิดอาจมีขนาดเล็ก ไม่ได้มีดอกใหญ่โตหรือสีสันฉูดฉาดจนมองเห็นได้จากระยะไกล แต่กลับมีคุณค่าต่อการศึกษาด้านอนุกรมวิธาน วิวัฒนาการ และความสัมพันธ์ของระบบนิเวศ

ดอกดาวสีเหลืองแต้มจุดแดงที่ซ่อนตัวอยู่กลางพรมมอสแห่งเชียงราย จึงเปรียบเสมือนเครื่องเตือนใจว่า ธรรมชาติยังมีเรื่องราวอีกมากมายรอให้มนุษย์ค้นพบ

และบางครั้ง สิ่งมีชีวิตที่เงียบหายไปจากบันทึกเป็นเวลานาน อาจยังคงดำรงชีวิตอยู่ในมุมหนึ่งของผืนป่า เพียงรอวันที่การสำรวจจะพาเราไปพบมันอีกครั้ง

ข้อมูลโดย: ดร.วรนาถ ธรรมรงค์ [W. Thammarong] นักอนุกรมวิธานพืช สำนักวิจัยและอนุรักษ์ องค์การสวนพฤกษศาสตร์

ภาพถ่ายโดย: Dr. Michele Rodda

อ้างอิง:
Thammarong, W., Rakarcha, S. & Rodda, M. (2020). Heterostemma brownii (Apocynaceae), a new record for Laos and Thailand. Thai Forest Bulletin (Botany), 48(2), 114–117.

ข้อมูลโดย : ดร.วรนาถ ธรรมรงค์ [W. Thammarong] นักอนุกรมวิธานพืช | สำนักวิจัยและอนุรักษ์ องค์การสวนพฤกษศาสตร์

ภาพถ่ายโดย : Dr. Michele Rodda

อ้างอิง : Thammarong, W., Rakarcha, S. & Rodda, M. 2020. 𝙃𝙚𝙩𝙚𝙧𝙤𝙨𝙩𝙚𝙢𝙢𝙖 𝙗𝙧𝙤𝙬𝙣𝙞𝙞 (Apocynaceae), a new record for Laos and Thailand. Thai Forest Bulletin (Botany) 48(2): 114–117.