รัฐประหารปี 2231 หลังยุคพระนารายณ์ ขับไล่ต่างชาติหรือแย่งชิงบัลลังก์

เวลาเราพลิกอ่านหนังสือประวัติศาสตร์อยุธยาช่วงปีพุทธศักราช 2231 หรือช่วงปลายรัชสมัยสมเด็จพระนารายณ์มหาราช มักจะเจอคำถามชวนคิดว่า การลุกขึ้นมายึดอำนาจของสมเด็จพระเพทราชา เป็นเรื่องของการรักชาติและต้องการขับไล่ชาวต่างชาติออกไป หรือแท้จริงแล้วเป็นเพียงการวางแผนเพื่อแย่งชิงราชบัลลังก์กันแน่ ลองเอาข้อมูลที่มีอยู่มาจัดระเบียบความคิดกันใหม่ ไล่เรียงเหตุการณ์ไปทีละส่วน จะช่วยให้เห็นความเชื่อมโยงของเรื่องนี้ได้ชัดเจนขึ้น

ข้อ 1 บรรยากาศของอยุธยาก่อนเกิดความขัดแย้ง

อยุธยาตอนนั้นเจริญรุ่งเรืองมากในฐานะเมืองท่าการค้านานาชาติ สมเด็จพระนารายณ์ทรงเปิดประตูรับชาวต่างชาติเข้ามามากมาย ทั้งพ่อค้า นักสอนศาสนา และทหารรับจ้าง พระองค์ทรงใช้นโยบายดึงชาติตะวันตกเข้ามาคานอำนาจกันเอง ตัวละครที่โดดเด่นที่สุดในยุคนั้นคือ คอนสแตนติน ฟอลคอน หรือที่ได้รับพระราชทานบรรดาศักดิ์เป็นออกญาวิชาเยนทร์ เขาเป็นชาวกรีกที่ก้าวหน้าในหน้าที่การงานอย่างรวดเร็ว จนได้เข้ามาควบคุมการค้าและนโยบายต่างประเทศเกือบทั้งหมดของอยุธยา

ข้อ 2 รอยร้าวระหว่างขุนนางดั้งเดิมกับกลุ่มอำนาจใหม่

การก้าวขึ้นมามีอำนาจของออกญาวิชาเยนทร์ ทำให้กลุ่มขุนนางอยุธยาดั้งเดิมสูญเสียที่ทางและผลประโยชน์ทางการเมือง ยิ่งไปกว่านั้น ออกญาวิชาเยนทร์ยังสนับสนุนให้มีการนำกองกำลังทหารฝรั่งเศสเข้ามาประจำการที่ป้อมบางกอกและเมืองมะริด ซึ่งเป็นจุดยุทธศาสตร์ที่สำคัญมาก ขุนนางไทยเริ่มรู้สึกไม่ปลอดภัยกับท่าทีของทหารฝรั่งเศสและบาทหลวงที่พยายามเข้ามามีบทบาทในสังคมไทย ความขัดแย้งนี้แบ่งคนในราชสำนักออกเป็นสองฝ่ายชัดเจน คือฝ่ายออกญาวิชาเยนทร์ที่มีฝรั่งเศสหนุนหลัง กับฝ่ายขุนนางเก่าที่นำโดยพระเพทราชา เจ้ากรมช้างซึ่งมีบารมีสูงและเป็นที่เคารพของกลุ่มพระสงฆ์

ข้อ 3 จุดเปลี่ยนสำคัญเมื่ออำนาจส่วนกลางอ่อนแอ

เรื่องที่สะสมไว้มาถึงจุดแตกหักเมื่อสมเด็จพระนารายณ์ทรงประชวรหนักขณะประทับอยู่ที่พระราชวังนารายณ์ราชนิเวศน์ เมืองลพบุรี อาการประชวรครั้งนี้สร้างความปั่นป่วนไปทั่ว เพราะพระองค์ไม่มีพระราชโอรสที่จะสืบราชสมบัติต่อ ตัวเลือกที่มีอยู่ในตอนนั้นคือพระอนุชาสองพระองค์ ได้แก่ เจ้าฟ้าอภัยทศและเจ้าฟ้าน้อย รวมถึงพระปีย์ ซึ่งเป็นพระราชโอรสบุญธรรมที่ออกญาวิชาเยนทร์ให้การสนับสนุน การไม่มีทายาทที่ชัดเจนทำให้เกิดสุญญากาศทางอำนาจ เปิดโอกาสให้ทุกฝ่ายต้องเร่งเคลื่อนไหวเพื่อรักษาความปลอดภัยและช่วงชิงความได้เปรียบ

ข้อ 4 ข้อสนับสนุนมุมมองเรื่องการขับไล่ต่างชาติ

คนที่ให้น้ำหนักกับเรื่องนี้จะมองไปที่ภัยคุกคามจากฝรั่งเศส กองทหารตะวันตกมีอาวุธทันสมัยและคุมพื้นที่สำคัญริมแม่น้ำเจ้าพระยา ความเสี่ยงที่อยุธยาจะถูกแทรกแซงหรือตกเป็นเมืองขึ้นมีสูงมาก พระเพทราชาจึงต้องรับบทเป็นผู้นำในการปกป้องบ้านเมือง การชูประเด็นเรื่องการขับไล่ฝรั่งเศสและปกป้องพระพุทธศาสนา เป็นข้ออ้างที่มีพลังมหาศาลในการดึงดูดชาวบ้าน ขุนนางกลุ่มอื่นๆ รวมถึงพระสงฆ์ ให้เข้ามาร่วมมือกันต่อต้านออกญาวิชาเยนทร์ กระแสความเกลียดชังชาวต่างชาติเป็นเรื่องจริงที่สัมผัสได้ในหมู่คนไทยตอนนั้น การรัฐประหารครั้งนี้จึงได้รับการสนับสนุนอย่างกว้างขวางเพราะทุกคนเชื่อว่ากำลังทำเพื่อรักษาแผ่นดิน

ข้อ 5 ข้อสนับสนุนมุมมองเรื่องการแย่งชิงบัลลังก์

คนที่มองในมุมการเมืองจะชี้ให้เห็นว่า แผนการของพระเพทราชามีเป้าหมายเพื่อเป็นกษัตริย์มาตั้งแต่ต้น การจัดการกับออกญาวิชาเยนทร์เป็นเพียงบันไดขั้นแรกในการกำจัดคู่แข่งที่มีกองกำลังเข้มแข็งที่สุด เมื่อจับออกญาวิชาเยนทร์ไปประหารชีวิตได้สำเร็จ แผนขั้นต่อไปคือการจัดการกับเชื้อพระวงศ์ที่มีสิทธิในราชบัลลังก์ พระปีย์ถูกลอบสังหาร ตามด้วยการหลอกให้เจ้าฟ้าอภัยทศและเจ้าฟ้าน้อยเดินทางมาที่ลพบุรีแล้วจับไปสำเร็จโทษด้วยท่อนจันทน์ การกระทำเหล่านี้คือการกวาดล้างคู่แข่งทางการเมืองอย่างเด็ดขาด เพื่อเปิดทางให้พระเพทราชาปราบดาภิเษกขึ้นเป็นปฐมกษัตริย์แห่งราชวงศ์บ้านพลูหลวงโดยไม่มีใครกล้าท้าทายอำนาจ

ข้อ 6 การรวมกันของสองเป้าหมาย

พอเอาเหตุการณ์มาวางทาบกัน จะเห็นว่าสองเรื่องนี้ทำงานประสานกันอย่างลงตัว พระเพทราชาต้องการอำนาจสูงสุดเพื่อจัดระเบียบการเมืองใหม่ การจะทำแบบนั้นได้ต้องมีความชอบธรรม การประกาศตัวเป็นผู้กอบกู้แผ่นดินจากฝรั่งเศสช่วยสร้างความชอบธรรมนั้นได้อย่างสมบูรณ์แบบ ความหวาดระแวงชาวต่างชาติเป็นแรงผลักดันชั้นดีที่ช่วยให้การยึดอำนาจสำเร็จง่ายขึ้น ขณะเดียวกัน ความทะเยอทะยานที่จะขึ้นเป็นกษัตริย์ก็เป็นแรงจูงใจส่วนตัวที่ผลักดันให้พระเพทราชาต้องลงมืออย่างเด็ดขาด ทั้งสองปัจจัยนี้หนุนเสริมซึ่งกันและกันจนแยกไม่ออก

ข้อ 7 ข้อคิดที่หยิบไปใช้ต่อได้

การทำความเข้าใจเหตุการณ์ปี 2231 ช่วยให้เรามีมุมมองการอ่านประวัติศาสตร์ที่กว้างขึ้น การเปลี่ยนผ่านอำนาจระดับประเทศมักไม่ได้เกิดจากแรงจูงใจด้านใดด้านหนึ่งเพียงอย่างเดียว การหยิบยกเรื่องภัยคุกคามจากภายนอกมาเป็นเครื่องมือสร้างเอกภาพภายใน เป็นยุทธวิธีทางการเมืองที่พบเห็นได้ตลอดประวัติศาสตร์มนุษยชาติ การมองเห็นความซับซ้อนตรงนี้จะช่วยให้เราวิเคราะห์สถานการณ์ทางการเมือง ทั้งเรื่องที่เกิดขึ้นในอดีตและเรื่องรอบตัวได้ลึกซึ้งกว่าการรับรู้เพียงด้านเดียว

เวลาอ่านเรื่องราวการปฏิวัติในอยุธยาตอนปลาย การยอมรับว่าความโกรธแค้นต่างชาติและความต้องการเป็นใหญ่สามารถเกิดขึ้นพร้อมกันได้ จะช่วยให้เราเข้าถึงความเป็นจริงของมนุษย์ในยุคนั้น การเมืองคือเรื่องของการบริหารผลประโยชน์และอำนาจ การรวมเอาสถานการณ์บ้านเมืองมาเป็นตัวเร่งให้บรรลุเป้าหมายส่วนตัว จึงเป็นภาพสะท้อนชั้นดีของการต่อสู้เพื่อเอาชีวิตรอดและก้าวขึ้นสู่จุดสูงสุดในยุคที่ทุกอย่างพร้อมจะเปลี่ยนแปลงได้ตลอดเวลา