ปลาหมอคางดำถึงขั้น “เขตภัยพิบัติ” ทำไม 18 จังหวัด แต่ระบาดถึง 85 อำเภอ

ปลาหมอคางดำกำลังกลับมาเป็นประเด็นใหญ่อีกครั้ง หลังศาลปกครองกลางมีคำพิพากษาเมื่อวันที่ 8 กันยายน 2569 ให้หน่วยงานรัฐเร่งดำเนินการแก้ปัญหาการแพร่ระบาด และมีคำสั่งเกี่ยวกับการประกาศพื้นที่ในจังหวัดสมุทรสงครามเป็นเขตให้ความช่วยเหลือผู้ประสบภัยกรณีฉุกเฉิน

แต่มีเรื่องหนึ่งที่ต้องทำความเข้าใจก่อน

ณ วันที่ 14 กันยายน 2569 ยังไม่ควรสรุปว่า “สมุทรสงครามถูกประกาศเป็นเขตภัยพิบัติแล้ว” เพราะคำพิพากษากำหนดให้รัฐมนตรีว่าการกระทรวงมหาดไทยสั่งการผู้ว่าราชการจังหวัดดำเนินการ และกำหนดกรอบเวลา 90 วันนับแต่คดีถึงที่สุด ขณะที่คดียังอยู่ในกระบวนการทางกฎหมาย

ประเด็นจึงไม่ได้มีแค่ว่า “ปลาชนิดนี้ระบาดมากแค่ไหน” แต่คือ ทำไมปัญหาปลาต่างถิ่นถึงไปถึงระดับที่ต้องใช้กลไกช่วยเหลือผู้ประสบภัยพิบัติ

เกิดอะไรขึ้นกับปลาหมอคางดำล่าสุด?

ตัวเลขล่าสุดมีความย้อนแย้งที่น่าสนใจ

กรมประมงอยู่ระหว่างปรับปรุงร่างประกาศเขตพื้นที่แพร่ระบาด โดยข้อมูลในร่างใหม่ระบุพื้นที่ 18 จังหวัด 85 อำเภอ จากเดิมที่กำหนดไว้ 19 จังหวัด 76 อำเภอ

พูดง่าย ๆ คือ

จังหวัดลดลง 1 จังหวัด แต่อำเภอเพิ่มขึ้น 9 อำเภอ

จังหวัดที่ถูกเพิ่มเข้ามาในร่างใหม่คือ ตราด ขณะที่ พัทลุงและปราจีนบุรี ถูกถอดออกจากบัญชีเดิม ทำให้ยอดจังหวัดสุทธิลดลงเหลือ 18 จังหวัด แต่พื้นที่ระดับอำเภอกลับเพิ่มขึ้น

อย่างไรก็ตาม ต้องย้ำว่า ตัวเลข 18 จังหวัด 85 อำเภอนี้เป็นข้อมูลตามร่างประกาศที่อยู่ระหว่างกระบวนการรับฟังความคิดเห็น ไม่ใช่ประกาศฉบับสุดท้าย

แล้วคำว่า “เขตภัยพิบัติ” หมายถึงอะไร?

ตรงนี้สำคัญมาก เพราะ “เขตพื้นที่แพร่ระบาด” กับ “เขตให้ความช่วยเหลือผู้ประสบภัยพิบัติกรณีฉุกเฉิน” ไม่ใช่คำเดียวกัน

เขตพื้นที่แพร่ระบาด เป็นเรื่องของการระบุว่าพื้นที่ใดมีการพบปลาหมอคางดำและต้องใช้มาตรการควบคุม

ส่วนการประกาศเขตให้ความช่วยเหลือผู้ประสบภัยพิบัติกรณีฉุกเฉิน เป็นกลไกที่เกี่ยวข้องกับการให้ความช่วยเหลือและการใช้หลักเกณฑ์ด้านงบประมาณสำหรับผู้ได้รับความเสียหาย

กรมประมงและหน่วยงานที่เกี่ยวข้องได้จัดทำหลักเกณฑ์สำหรับกรณีปลาหมอคางดำไว้แล้ว โดยพิจารณาจากระดับความชุกชุมและผลกระทบต่อการเพาะเลี้ยงสัตว์น้ำ

ดังนั้น การที่ศาลมีคำพิพากษาเกี่ยวกับ “เขตให้ความช่วยเหลือ” จึงมีความหมายในเชิง เปิดกลไกช่วยเหลือผู้ได้รับความเสียหาย มากกว่าจะหมายความว่า “ทั้งประเทศกลายเป็นเขตภัยพิบัติ”

ทำไมศาลปกครองกลางถึงเข้ามาเกี่ยวข้อง?

เมื่อวันที่ 8 กันยายน 2569 ศาลปกครองกลางอ่านคำพิพากษาคดีหมายเลขดำ ส.14/2567 ซึ่งมีประชาชนรวม 54 คนเป็นผู้ฟ้องคดี และมีหน่วยงานรัฐรวม 18 รายเป็นผู้ถูกฟ้องคดี

ประเด็นหลักเกี่ยวข้องกับการที่ผู้ฟ้องคดีเห็นว่าหน่วยงานรัฐละเลยหรือล่าช้าในการควบคุมและแก้ไขปัญหาการแพร่ระบาดของปลาหมอคางดำ ซึ่งส่งผลต่ออาชีพและพื้นที่ทำกินของประชาชน

ศาลมีคำพิพากษาให้กรมประมงและอธิบดีกรมประมงดำเนินการควบคุม ป้องกัน แก้ไข และระงับยับยั้งการแพร่ระบาดตามแผนปฏิบัติการปี 2567–2570 โดยกำหนดกรอบ 180 วันนับแต่คดีถึงที่สุด

นั่นหมายความว่าเรื่องนี้ไม่ได้ถูกมองเป็นเพียงปัญหาประมงในพื้นที่อีกต่อไป แต่กลายเป็นประเด็นที่เกี่ยวข้องกับ หน้าที่ของรัฐ ระบบนิเวศ และผลกระทบต่อประชาชน

3 อำเภอสมุทรสงครามที่ถูกจับตา

พื้นที่ที่เกี่ยวข้องกับคำสั่งเรื่องการให้ความช่วยเหลือ ได้แก่

1. อำเภออัมพวา
2. อำเภอเมืองสมุทรสงคราม
3. อำเภอบางคนที

ศาลกำหนดให้รัฐมนตรีว่าการกระทรวงมหาดไทยสั่งการผู้ว่าราชการจังหวัดสมุทรสงครามให้ดำเนินการเรื่องประกาศพื้นที่ทั้ง 3 อำเภอ โดยกำหนดกรอบ 90 วันนับแต่คดีถึงที่สุด

จุดนี้จึงต้องระวังการพาดหัวข่าวว่า “สมุทรสงครามเป็นเขตภัยพิบัติแล้ว” เพราะในทางข้อเท็จจริง ณ ตอนนี้คือ ศาลมีคำพิพากษาให้ดำเนินการไปสู่การประกาศ ไม่ใช่การประกาศที่มีผลเสร็จสิ้นแล้ว

ใครได้รับผลกระทบจากปลาหมอคางดำ?

1. เกษตรกรผู้เพาะเลี้ยงสัตว์น้ำ

กลุ่มนี้ได้รับผลกระทบโดยตรงเมื่อปลาหมอคางดำเข้าไปอยู่ในบ่อเลี้ยง เพราะปลาชนิดนี้สามารถกินลูกสัตว์น้ำและแย่งอาหารกับสัตว์น้ำที่เกษตรกรเลี้ยงไว้

กระทรวงเกษตรฯ ระบุว่าพื้นที่เพาะเลี้ยงที่พบการแพร่ระบาดมากในช่วงก่อนหน้านี้ ได้แก่ กรุงเทพมหานคร สมุทรปราการ สมุทรสาคร สมุทรสงคราม และประจวบคีรีขันธ์

2. ชาวประมง

เมื่อโครงสร้างสัตว์น้ำในแหล่งน้ำเปลี่ยนไป ชาวประมงไม่ได้เผชิญแค่ “จับปลาได้น้อยลง” แต่ยังต้องรับมือกับความเปลี่ยนแปลงของชนิดสัตว์น้ำที่เคยเป็นแหล่งรายได้

ปัญหานี้จึงเชื่อมโยงโดยตรงกับรายได้และวิถีชีวิตของชุมชนประมง

3. ระบบนิเวศ

ปลาหมอคางดำเป็นสัตว์น้ำต่างถิ่นที่สามารถปรับตัวและแพร่พันธุ์ได้ดี โดยกรมประมงระบุถึงผลกระทบจากการแย่งอาหาร แหล่งที่อยู่อาศัย และการล่าสัตว์น้ำขนาดเล็ก ซึ่งอาจกระทบประชากรสัตว์น้ำพื้นเมืองและสมดุลของระบบนิเวศ

4. ผู้ประกอบการและห่วงโซ่ประมง

ผลกระทบไม่ได้หยุดที่คนจับปลาและคนเลี้ยงปลาเท่านั้น เพราะเมื่อผลผลิตเปลี่ยน ผู้รวบรวม ผู้แปรรูป และธุรกิจที่เกี่ยวข้องก็ได้รับผลกระทบตามไปด้วย

18 จังหวัด 85 อำเภอ สถานการณ์กำลังดีขึ้นหรือแย่ลง?

คำตอบไม่ใช่ “ดีขึ้น” หรือ “แย่ลง” แบบคำเดียว

เพราะตัวเลขมีสองด้าน

ด้านหนึ่ง จำนวนจังหวัดในร่างเขตระบาดลดจาก 19 เหลือ 18 จังหวัด

แต่อีกด้านหนึ่ง จำนวนอำเภอเพิ่มจาก 76 เป็น 85 อำเภอ

นอกจากนี้ การเปลี่ยนแปลงรายจังหวัดไม่ได้หมายความว่าปลาหมอคางดำหายไปจากจังหวัดที่ถูกถอดออกจากบัญชีทั้งหมด แต่ต้องดูตามหลักเกณฑ์และข้อมูลสำรวจของกรมประมงในแต่ละช่วงเวลา

นี่เป็นเหตุผลว่าทำไมการติดตามระดับ อำเภอและพื้นที่จริง จึงสำคัญกว่าการดูจำนวนจังหวัดเพียงอย่างเดียว

รัฐกำลังทำอะไรกับปลาหมอคางดำ?

กรมประมงวางแผนจัดการผ่าน 7 มาตรการ ภายใต้แผนปฏิบัติการแก้ไขปัญหาการแพร่ระบาดปลาหมอคางดำ พ.ศ. 2567–2570

สาระสำคัญประกอบด้วย

1. ควบคุมและกำจัดปลาหมอคางดำ

2. จัดการประชากรในแหล่งน้ำธรรมชาติ

3. นำปลาที่จับได้ไปใช้ประโยชน์

4. สำรวจและเฝ้าระวังพื้นที่กันชน

5. สร้างความรู้และการมีส่วนร่วมของประชาชน

6. พัฒนางานวิจัยและนวัตกรรม

7. ฟื้นฟูระบบนิเวศ

กรมประมงรายงานก่อนหน้านี้ว่าสามารถกำจัดปลาหมอคางดำออกจากแหล่งน้ำและบ่อเพาะเลี้ยงสะสมหลายล้านกิโลกรัม พร้อมนำบางส่วนไปใช้ประโยชน์ เช่น ผลิตน้ำหมักชีวภาพ ปลาร้า และปลาป่น

แล้วคนที่ได้รับผลกระทบจะได้เงินเยียวยาหรือไม่?

ประเด็นนี้ต้องแยกออกจากกัน

การที่ศาลสั่งให้ดำเนินการประกาศพื้นที่ ไม่ได้แปลว่าผู้ได้รับผลกระทบทุกคนจะได้รับเงินทันที

หลักเกณฑ์ของรัฐกำหนดให้ต้องพิจารณาว่าเป็นพื้นที่และผู้ได้รับความเสียหายตามเงื่อนไขหรือไม่ รวมถึงต้องมีการประเมินความเสียหายตามหลักเกณฑ์ที่เกี่ยวข้อง

ในกรณีสมุทรสงคราม คำพิพากษาระบุถึงพื้นที่ 3 อำเภอและผู้ฟ้องคดีที่ได้รับความเสียหาย โดยให้ดำเนินการตามหลักเกณฑ์การช่วยเหลือผู้ประสบภัยพิบัติกรณีฉุกเฉิน

ดังนั้น คำว่า “เขตภัยพิบัติ” ในข่าว จึงเกี่ยวข้องกับกลไกเปิดทางให้รัฐพิจารณาความช่วยเหลือ ไม่ใช่ใบรับรองว่าใครก็ตามในพื้นที่จะได้รับเงินโดยอัตโนมัติ

สรุป: ปลาหมอคางดำไม่ได้เป็นแค่เรื่องของ “ปลา”

สิ่งที่เกิดขึ้นในปี 2569 ทำให้เห็นว่าปัญหาปลาหมอคางดำเดินทางมาไกลกว่าประเด็นสัตว์น้ำต่างถิ่น

จากเดิมที่เป็นเรื่องของ การควบคุมปลา

กลายเป็นเรื่องของ ระบบนิเวศ

ต่อด้วย รายได้ของเกษตรกรและชาวประมง

และมาถึง กลไกช่วยเหลือผู้ประสบภัยของภาครัฐ

ตัวเลขล่าสุดยิ่งสะท้อนว่าการมองสถานการณ์ด้วยจำนวนจังหวัดอย่างเดียวอาจไม่เพียงพอ เพราะแม้ร่างพื้นที่ระบาดใหม่จะลดจาก 19 จังหวัดเหลือ 18 จังหวัด แต่จำนวนอำเภอกลับเพิ่มจาก 76 เป็น 85 อำเภอ

ส่วนกรณี “เขตภัยพิบัติ” ต้องย้ำอีกครั้งว่า ศาลปกครองกลางมีคำพิพากษาให้ดำเนินการในพื้นที่ 3 อำเภอของสมุทรสงคราม แต่ ณ วันที่ 14 กันยายน 2569 ยังไม่ควรตีความว่าได้ประกาศและจ่ายเงินเยียวยาแล้ว เพราะคำพิพากษายังอยู่ในกระบวนการตามกฎหมาย

เรื่องนี้จึงยังไม่จบที่คำพิพากษา แต่ต้องจับตาต่อว่า คดีจะถึงที่สุดเมื่อใด รัฐจะดำเนินการตามคำพิพากษาอย่างไร และมาตรการควบคุมปลาหมอคางดำจะหยุดการแพร่ระบาดได้จริงแค่ไหน