ผีตาโขน จังหวัดเลย จากพิธีบุญหลวงสู่เทศกาลความเชื่อที่กลายเป็นงานใหญ่ระดับโลก

ถ้าเดินไปงานผีตาโขนแล้วรู้สึกเหมือนหลุดเข้าไปในโลกที่คนใส่หน้ากากสีจัด ๆ วิ่งกันเต็มถนน แล้วแอบสงสัยว่าทำไมต้องทำกันขนาดนี้ จุดเริ่มมันไม่ได้เริ่มจากคำว่าเทศกาลเลยตั้งแต่แรก

มันเริ่มจากพิธีบุญหลวงในพื้นที่อำเภอด่านซ้าย จังหวัดเลย เป็นงานบุญที่ผสมทั้งความเชื่อเรื่องพุทธและผีอยู่ในพื้นที่เดียวกันแบบไม่ค่อยแยกขาด คนในชุมชนมองเรื่องโลกวิญญาณไม่ใช่เรื่องไกลตัว แต่เป็นสิ่งที่แทรกอยู่ในชีวิตประจำวัน ตั้งแต่เกิด แก่ เจ็บ ตาย

ในพิธีนั้นมีความเชื่อเรื่องการกลับมาของดวงวิญญาณ คนตายไม่ได้หายไปแบบเงียบ ๆ แต่ยังมีสถานะบางอย่างในโลกของคนเป็น เลยเกิดรูปแบบการแสดงที่เหมือนให้ผีออกมาเดินร่วมงานบุญ ไม่ใช่เพื่อหลอน แต่เหมือนเชิญมาร่วมพิธีมากกว่า

หน้ากากผีตาโขนเลยกลายเป็นของสำคัญแบบหลีกไม่ค่อยพ้น รูปร่างมันออกแนวเพี้ยน ๆ สนุก ๆ บางอันยิ้มกว้างจนดูหลอน บางอันตาโตเกินจริง วัสดุก็ไม่ได้หรูอะไร ส่วนใหญ่เป็นวัสดุท้องถิ่นอย่างกาบมะพร้าว กระดาษ หรือเศษผ้า แล้วเอามาระบายสีสด ๆ แบบไม่ต้องเนี๊ยบมาก เหมือนตั้งใจให้ดูไม่สมบูรณ์แบบอยู่แล้ว

ภาพที่เห็นคนสวมหน้ากากแล้วเต้นกลางถนน ถ้ามองผ่าน ๆ จะคิดว่าเป็นงานรื่นเริงธรรมดา แต่ในระดับความเชื่อเดิม มันมีความหมายคล้ายการเปิดพื้นที่ให้สิ่งที่มองไม่เห็นได้เข้ามาร่วมงานบุญ เหมือนให้โลกคนกับโลกวิญญาณมานั่งโต๊ะเดียวกันแบบไม่ต้องพิธีรีตองมาก

แต่พอเวลาผ่านไป ความสนุกของงานก็เริ่มขยายตัวจากพื้นที่ชุมชนไปสู่เวทีใหญ่ นักท่องเที่ยวเริ่มเข้ามา กล้องเริ่มเยอะขึ้น หน้ากากเริ่มกลายเป็นสัญลักษณ์ถ่ายรูปมากกว่าพิธีกรรม บางคนใส่เพื่อความสวยงาม บางคนใส่เพื่อคอนเทนต์ แล้วคำว่าเทศกาลระดับโลกก็เริ่มถูกพูดถึงบ่อยขึ้น

ตรงนี้แหละที่น่าสนใจแบบเงียบ ๆ เพราะสิ่งที่เคยเป็นพิธีเกี่ยวกับความเชื่อ กลายเป็นพื้นที่ที่ความบันเทิงกับความศรัทธานั่งปะปนกัน คนในพื้นที่บางส่วนยังรักษาความหมายเดิมไว้ แต่ภาพที่คนข้างนอกเห็น อาจเป็นแค่ขบวนสีสันสนุกสนาน

เวลาเดินในงานจะเห็นชัดเลยว่า บางมุมยังมีพิธีจริงจัง มีการทำบุญ ฟังพระ สวดมนต์ แต่ไม่กี่ก้าวถัดไปกลายเป็นขบวนเต้น ถ่ายรูป ขายของที่ระลึก ความจริงสองชุดนี้อยู่ในพื้นที่เดียวกันแบบไม่ต้องเลือกข้าง

หน้ากากผีตาโขนเลยเหมือนสัญลักษณ์ที่เปลี่ยนบทบาทได้ตามคนมอง สำหรับบางคนคือผีที่กลับมาร่วมบุญ สำหรับบางคนคือของเล่นสีสันสำหรับถ่ายรูปลงโซเชียล และสำหรับบางคนคือโอกาสทำรายได้ในช่วงเทศกาลเดียวของปี

มันเลยไม่ได้เป็นแค่เรื่องผีหรือเรื่องบุญอย่างเดียว แต่เป็นเรื่องของการตีความที่เปลี่ยนไปตามยุคสมัย ความเชื่อเดิมยังอยู่ แต่ถูกห่อด้วยความสนุกแบบใหม่ที่ดังไปไกลกว่าหมู่บ้านเดิมหลายเท่า

แล้วพอคนเดินออกจากงาน กลับไปนั่งดูรูปในมือถือ บางคนอาจยังสงสัยอยู่ว่าที่เห็นเมื่อกี้คือพิธีผีจริงจัง หรือเป็นเทศกาลท่องเที่ยวที่แต่งตัวเป็นผีกันแน่ คำตอบมันอาจไม่ชัดตั้งแต่แรก และอาจจะไม่จำเป็นต้องชัดด้วยซ้ำ เพราะมันอยู่ตรงกลางระหว่างสองโลกที่ยังเดินไปพร้อมกันแบบนี้เรื่อย ๆ