มนุษย์เวียนหัวเพราะสมองรับข้อมูลการทรงตัวไม่ตรงกัน และเชื่อมโยงกับสภาพไร้แรงโน้มถ่วงในอวกาศ

มีอยู่ช่วงหนึ่งที่หลายคนเคยเจออาการเวียนหัวแบบอธิบายยาก เดินอยู่ดีๆ เหมือนพื้นเอียง นั่งรถแล้วคลื่นไส้ หรือแม้แต่แค่หมุนตัวเร็วๆ แล้วโลกเหมือนหมุนตาม ความรู้สึกแบบนั้นไม่ได้เกิดจากความอ่อนแอของร่างกาย แต่เกิดจากการที่ข้อมูลที่สมองรับมามันไม่ตรงกัน

ร่างกายมนุษย์มีระบบช่วยเรื่องการทรงตัวอยู่ลึกในหูชั้นใน สิ่งเล็กๆ ที่เรียกว่าระบบเวสทิบูลาร์ ทำงานร่วมกับตาและกล้ามเนื้อ เวลาเดิน วิ่ง หรือแม้แต่นั่งนิ่งๆ ทั้งสามส่วนนี้จะส่งข้อมูลให้สมองตลอดว่า ตอนนี้อยู่ในท่าไหน กำลังเคลื่อนที่หรือหยุดอยู่

ปัญหาเริ่มขึ้นเมื่อข้อมูลทั้งสามชุดไม่สอดคล้องกัน ตาตามองเห็นอย่างหนึ่ง แต่หูชั้นในรับรู้การเคลื่อนไหวอีกแบบ หรือกล้ามเนื้อส่งสัญญาณว่าร่างกายอยู่นิ่ง แต่ความรู้สึกในหูกลับบอกว่ากำลังหมุนอยู่ สมองจะพยายามรวมข้อมูลทั้งหมดเข้าด้วยกัน แต่เมื่อมันขัดกันเกินไป อาการเวียนหัวก็เกิดขึ้น

เคยมีคนรู้สึกแบบนี้ตอนนั่งอ่านหนังสือในรถ เพราะตาโฟกัสอยู่กับตัวหนังสือ แต่ร่างกายรับรู้การเคลื่อนที่ของรถที่กำลังเลี้ยวไปมา สมองเลยเหมือนโดนดึงข้อมูลคนละทิศ

สิ่งนี้ยังเกิดในสถานการณ์ที่ไม่คุ้นเคย เช่น อยู่บนเรือกลางทะเล คลื่นซัดไปมาแม้สายตาจะพยายามโฟกัสเส้นขอบฟ้า แต่ร่างกายยังรู้สึกโยกตลอดเวลา จนเกิดอาการเมาเรือ

ถ้าลองขยับไปไกลกว่านั้น ในสภาพแวดล้อมที่ไม่มีพื้นชัดเจนอย่างในอวกาศ เรื่องนี้ยิ่งชัดขึ้นมาก บนสถานีอวกาศที่ไม่มีแรงโน้มถ่วงแบบบนโลก นักบินอวกาศจะลอยอยู่ตลอดเวลา ไม่มีบนหรือล่างให้ร่างกายยึดเป็นหลัก

ช่วงแรกที่เข้าไปอยู่ในอวกาศ ร่างกายจะสับสนอย่างหนัก หูชั้นในที่เคยใช้แรงโน้มถ่วงเป็นตัวอ้างอิงกลับไม่เจอสัญญาณเดิม ตาก็เห็นเพียงการลอยไปมา กล้ามเนื้อแทบไม่ต้องออกแรงเหมือนเดิม สมองจึงรับข้อมูลที่ไม่เคยเกิดขึ้นมาก่อนพร้อมกันทั้งหมด

ผลคืออาการที่เรียกว่า space motion sickness บางคนรู้สึกคลื่นไส้ เวียนหัว หรือเหมือนโลกหมุนตลอดเวลา แม้จะไม่ได้เคลื่อนที่จริงๆ

เมื่ออยู่ไปสักระยะ สมองจะเริ่มปรับตัว มันจะเรียนรู้ใหม่ว่าการไม่มีแรงโน้มถ่วงคือสภาวะปกติ และเริ่มสร้างระบบอ้างอิงใหม่ขึ้นมาเอง ร่างกายจะไม่พยายามยึดบนหรือล่างเหมือนเดิมอีกต่อไป

สิ่งที่น่าสนใจคือ เมื่อกลับสู่โลกจริงอีกครั้ง อาการเวียนหัวสามารถกลับมาได้อีกครั้ง เพราะสมองต้องปรับจากระบบไร้แรงโน้มถ่วงกลับมาสู่โลกที่มีแรงดึงดูดเหมือนเดิม

ทั้งหมดนี้ทำให้เห็นว่าความเวียนหัวไม่ได้เป็นเรื่องเล็ก แต่เป็นผลลัพธ์ของการทำงานร่วมกันของระบบรับรู้หลายส่วนในร่างกาย และยังสะท้อนให้เห็นว่า สมองมนุษย์ต้องพึ่งพาสิ่งแวดล้อมรอบตัวมากกว่าที่คิด แม้กระทั่งการยืนอยู่บนพื้นธรรมดา ก็เป็นการประมวลผลข้อมูลที่ซับซ้อนตลอดเวลาโดยไม่รู้ตัว