สูตรยาตาโบราณพันปี ทำไมงานวิจัยถึงสนใจผลต่อเชื้อดื้อยา

นักวิจัยนำสูตรยาหยอดตาจากตำราแพทย์แองโกล-แซกซอนมาปรุงซ้ำตามต้นฉบับ ก่อนพบฤทธิ์ต้านแบคทีเรียบางชนิดในระดับทดลอง แต่ยังไม่ใช่ยารักษาคน

สูตรยาตาโบราณที่บันทึกไว้ราว 1,000 ปีก่อน ถูกนำกลับมาทดลองในห้องปฏิบัติการ และกลายเป็นกรณีศึกษาที่ทำให้วงการจุลชีววิทยาหันมามองตำราแพทย์ยุคกลางด้วยสายตาใหม่

สูตรนี้รู้จักกันในชื่อ Bald’s eyesalve เป็นตำรับจาก Bald’s Leechbook ตำราแพทย์ภาษาอังกฤษโบราณในยุคแองโกล-แซกซอน ซึ่งต้นฉบับเกี่ยวข้องกับการรักษาอาการก้อนหรือตุ่มบริเวณตา

สิ่งที่ทำให้งานวิจัยได้รับความสนใจ คือเมื่อทีมวิจัยนำสูตรดังกล่าวมาปรุงซ้ำและทดสอบกับเชื้อ Staphylococcus aureus รวมถึงเชื้อดื้อยา MRSA ผลที่ได้ชี้ว่า สูตรผสมแบบโบราณมีฤทธิ์ต้านเชื้อได้ในบางแบบจำลอง โดยเฉพาะเมื่อส่วนผสมทำงานร่วมกันครบตามขั้นตอน

สูตรโบราณที่ไม่ได้มีแค่สมุนไพรเดี่ยว

ตามสูตรที่อ้างจากต้นฉบับ ส่วนผสมหลักประกอบด้วย กระเทียม พืชตระกูลหอมอีกชนิดหนึ่ง ไวน์ และ น้ำดีวัว จากนั้นนำมาผสมและทิ้งไว้ในภาชนะโลหะเป็นเวลา 9 คืน ก่อนกรองเอาของเหลวไปใช้

จุดที่นักวิจัยสนใจไม่ใช่เพียงว่าแต่ละส่วนผสมมีฤทธิ์อะไร แต่เป็นคำถามว่า “เมื่อรวมกันตามสูตรเดิมแล้วเกิดผลต่างจากการใช้ส่วนผสมแยกกันหรือไม่”

งานวิจัยที่ตีพิมพ์ในวารสาร mBio เมื่อปี 2015 ระบุว่า ทีมวิจัยได้สร้างสูตรขึ้นใหม่หลายชุด และพบว่าสูตรเต็มสามารถยับยั้งหรือฆ่าเชื้อ S. aureus ได้ในแบบจำลองที่ใช้ทดสอบ ทั้งแบบเชื้อลอยตัวและแบบที่เกี่ยวข้องกับไบโอฟิล์ม

ไบโอฟิล์มคืออะไร ทำไมจึงสำคัญ

ไบโอฟิล์มคือชั้นชุมชนของแบคทีเรียที่เกาะรวมกันและสร้างโครงสร้างป้องกันตัวเอง ทำให้ยาหรือสารต้านจุลชีพบางชนิดเข้าถึงเชื้อได้ยากขึ้น

ในการติดเชื้อเรื้อรังบางกรณี ไบโอฟิล์มเป็นเหตุผลหนึ่งที่ทำให้การรักษาซับซ้อนกว่าการกำจัดแบคทีเรียทั่วไป นักวิจัยจึงให้ความสำคัญกับการทดสอบว่าสูตรนี้มีผลต่อแบคทีเรียที่อยู่ในสภาพใกล้เคียงกับบาดแผลหรือไม่

ข้อมูลจากงานวิจัยปี 2015 ระบุว่าสูตร Bald’s eyesalve สามารถทำลายเชื้อในแบบจำลองไบโอฟิล์มของ S. aureus ได้ และยังมีผลต่อ MRSA ในแบบจำลองแผลเรื้อรังของหนูทดลองด้วย แต่ผลลัพธ์เหล่านี้ยังอยู่ในระดับก่อนการใช้จริงในมนุษย์

ผลลัพธ์ไม่ได้มาจากกระเทียมอย่างเดียว

กระเทียมเป็นส่วนผสมที่คนทั่วไปคุ้นเคย และมีสารบางชนิดที่ถูกศึกษาด้านฤทธิ์ต้านจุลชีพอยู่แล้ว แต่การศึกษาต่อมาใน Scientific Reports เมื่อปี 2020 ช่วยย้ำว่า ฤทธิ์ต้านไบโอฟิล์มของสูตรนี้ไม่สามารถอธิบายได้ด้วยส่วนผสมเดี่ยวเพียงอย่างเดียว

งานวิจัยดังกล่าวทดสอบสูตรจำนวนมาก และพบว่าการทำงานของส่วนผสมร่วมกันมีความสำคัญ โดยเฉพาะเมื่อต้องจัดการแบคทีเรียที่อยู่ในรูปแบบไบโอฟิล์ม ไม่ใช่เพียงเชื้อที่ลอยอยู่ในของเหลว

ข้อมูลนี้ทำให้ Bald’s eyesalve ถูกพูดถึงในฐานะตัวอย่างของ “ancientbiotic” หรือแนวคิดการนำตำรับโบราณมาศึกษาด้วยวิธีทางวิทยาศาสตร์สมัยใหม่ เพื่อดูว่าสูตรผสมจากธรรมชาติอาจมีเบาะแสต่อการพัฒนาสารต้านจุลชีพใหม่หรือไม่

ยังไม่ใช่ยารักษา และไม่ควรนำไปทำใช้เอง

แม้ผลทดลองจะน่าสนใจ แต่ขอบเขตของงานวิจัยยังต้องแยกให้ชัด สูตรนี้ยังไม่ใช่ยาที่ผ่านการรับรองสำหรับรักษาการติดเชื้อในมนุษย์ และไม่ควรนำสูตรไปทำใช้เองกับตาหรือบาดแผล

เหตุผลสำคัญคือการใช้กับร่างกายมนุษย์ต้องผ่านการประเมินอีกหลายด้าน ทั้งความปลอดภัย ความเข้มข้น ความสะอาด การระคายเคือง ผลข้างเคียง วิธีผลิตที่ควบคุมได้ และการทดลองทางคลินิก

สำหรับผู้อ่านทั่วไป เรื่องนี้จึงน่าสนใจในฐานะตัวอย่างของการนำความรู้จากอดีตมาตรวจด้วยมาตรฐานวิทยาศาสตร์ ไม่ใช่การยืนยันว่า “ยาโบราณทุกสูตรใช้ได้จริง” หรือสามารถใช้แทนการรักษาทางการแพทย์ปัจจุบันได้

ทำไมงานนี้ยังถูกพูดถึง

เชื้อดื้อยาปฏิชีวนะเป็นปัญหาที่วงการแพทย์ทั่วโลกติดตามมานาน เพราะทำให้การรักษาการติดเชื้อบางชนิดยากขึ้น งานวิจัยลักษณะนี้จึงมีคุณค่าในเชิงค้นหาแนวทางใหม่ โดยเฉพาะการมองสูตรผสมหลายองค์ประกอบ แทนการแยกหาสารเดี่ยวเพียงชนิดเดียว

Bald’s eyesalve จึงไม่ได้เป็นเพียงเรื่องแปลกจากตำราโบราณ แต่เป็นกรณีที่แสดงให้เห็นว่าข้อมูลจากอดีตสามารถกลายเป็นจุดเริ่มต้นของคำถามทางวิทยาศาสตร์สมัยใหม่ได้ หากนำมาตรวจสอบอย่างเป็นระบบและระมัดระวัง

สถานะล่าสุดจากหลักฐานที่มี คือสูตรนี้มีผลในระดับห้องปฏิบัติการและแบบจำลองก่อนคลินิกบางส่วน แต่การพัฒนาไปสู่การใช้รักษาคนจริงยังต้องอาศัยการวิจัยเพิ่มเติมอีกมาก

KEY TAKEAWAYS:

• Bald’s eyesalve เป็นสูตรยาตาโบราณจากตำรา Bald’s Leechbook ในยุคแองโกล-แซกซอน
• ส่วนผสมหลัก ได้แก่ กระเทียม พืชตระกูลหอม ไวน์ และน้ำดีวัว พร้อมขั้นตอนบ่มตามสูตรเดิม
• งานวิจัยปี 2015 พบฤทธิ์ต้าน S. aureus และ MRSA ในแบบจำลองทดลองบางประเภท
• งานวิจัยปี 2020 ชี้ว่าฤทธิ์ต้านไบโอฟิล์มต้องอาศัยส่วนผสมร่วมกัน ไม่ใช่สารเดี่ยวเพียงชนิดเดียว
• ยังไม่ใช่ยารักษาคน และไม่ควรนำสูตรไปทำใช้เองกับตาหรือบาดแผล