ค่ากลั่นน้ำมันคืออะไร ทำไมราคาน้ำมันขึ้นแล้วค่ากลั่นมักขึ้นตาม และทำไมคนไทยถึงรู้สึกว่าน้ำมันแพง

ทุกครั้งที่น้ำมันแพงขึ้น เรามักได้ยินคำว่า ค่ากลั่นน้ำมัน เพิ่มขึ้นอีกแล้ว

หลายคนจึงสงสัยว่า โรงกลั่นแค่เอาน้ำมันดิบมากลั่น ทำไมพอน้ำมันดิบแพง ค่ากลั่นถึงแพงตามไปด้วย

ฟังดูเหมือนคิดราคาซ้ำซ้อน

แต่ความจริงเรื่องนี้ซับซ้อนกว่าที่คิด

ก่อนอื่นต้องเข้าใจก่อนว่า ค่ากลั่นไม่ใช่ค่าจ้างเปิดเครื่องกลั่น

นี่คือจุดที่คนส่วนใหญ่เข้าใจผิด

หลายคนคิดว่าค่ากลั่นคือค่าไฟ ค่าแรง หรือค่าดำเนินงานของโรงกลั่น

ซึ่งความจริงมีอยู่บ้าง แต่เป็นส่วนน้อยมาก

สิ่งที่เรียกว่าค่าการกลั่น หรือ Refining Margin จริง ๆ คือส่วนต่างของราคา

พูดง่าย ๆ คือ โรงกลั่นซื้อน้ำมันดิบเข้ามา

แล้วนำไปแปรรูปเป็นน้ำมันเบนซิน ดีเซล น้ำมันเครื่องบิน ก๊าซปิโตรเลียมเหลว และผลิตภัณฑ์อื่น ๆ

จากนั้นนำไปขาย

ส่วนต่างระหว่างมูลค่าผลิตภัณฑ์ที่ขายได้ กับราคาน้ำมันดิบที่ซื้อมา คือสิ่งที่เรียกว่าค่าการกลั่น

ลองนึกภาพร้านอาหาร

ร้านซื้อหมูดิบกิโลละ 100 บาท

นำมาปรุงเป็นอาหารแล้วขายรวมกันได้ 160 บาท

ส่วนต่าง 60 บาท ไม่ได้แปลว่ากำไรทั้งหมด

แต่เป็นส่วนต่างที่ต้องนำไปจ่ายค่าแรง ค่าไฟ ค่าขนส่ง และกำไรของธุรกิจ

โรงกลั่นก็ทำงานในลักษณะใกล้เคียงกัน

แล้วทำไมเวลาน้ำมันขึ้น ค่ากลั่นถึงมักขึ้นด้วย

คำตอบคือ เพราะค่ากลั่นไม่ได้ขึ้นกับต้นทุนอย่างเดียว

แต่ขึ้นกับอุปสงค์และอุปทานของผลิตภัณฑ์น้ำมันสำเร็จรูปด้วย

สมมติช่วงหนึ่งทั่วโลกต้องการดีเซลและน้ำมันเครื่องบินจำนวนมาก

แต่โรงกลั่นมีไม่พอ

ราคาน้ำมันสำเร็จรูปจะพุ่งเร็วกว่าน้ำมันดิบ

ผลต่างจึงกว้างขึ้น

ค่าการกลั่นก็เพิ่มขึ้นตาม

เหตุการณ์แบบนี้เกิดขึ้นชัดเจนหลังโควิด-19

เมื่อเศรษฐกิจโลกกลับมาเปิดอีกครั้ง

ความต้องการเดินทางพุ่งขึ้นอย่างรวดเร็ว

แต่กำลังการกลั่นทั่วโลกไม่ได้เพิ่มขึ้นทันที

ค่าการกลั่นจึงเคยพุ่งสูงเป็นประวัติการณ์ในหลายประเทศ

แล้วประเทศไทยล่ะ ทำไมหลายคนรู้สึกว่าน้ำมันแพง

ตรงนี้ต้องแยกคำว่า ราคาน้ำมัน กับ ค่าการกลั่น ออกจากกันก่อน

เพราะราคาหน้าปั๊มไม่ได้มีแค่สองส่วนนี้

น้ำมันหนึ่งลิตรที่เราเติม ประกอบด้วยหลายชั้น

มีราคาน้ำมันดิบ

มีค่าการกลั่น

มีค่าขนส่ง

มีภาษีสรรพสามิต

มีภาษีมูลค่าเพิ่ม

มีเงินส่งเข้ากองทุนน้ำมันเชื้อเพลิง

และยังมีองค์ประกอบอื่นอีกหลายรายการ

บางช่วงภาษีและกองทุนมีสัดส่วนสูงพอสมควร

ดังนั้นแม้ค่ากลั่นจะลดลง ราคาหน้าปั๊มก็อาจไม่ได้ลดลงเท่าที่ประชาชนคาดหวัง

อีกเรื่องที่คนมักสงสัยคือ ไทยมีโรงกลั่นเอง ทำไมไม่ขายถูก ๆ ให้คนไทย

คำตอบอยู่ที่โครงสร้างตลาดพลังงานสมัยใหม่

โรงกลั่นส่วนใหญ่ซื้อขายอ้างอิงราคาตลาดโลก

เพราะหากขายต่ำกว่าตลาดมาก อาจเกิดการบิดเบือนตลาดหรือการส่งออกเพื่อเก็งกำไรได้

จึงใช้ระบบอ้างอิงราคาสากลเป็นหลัก

ลองนึกภาพว่าคุณปลูกทุเรียนเอง

หากราคาทุเรียนในตลาดอยู่ที่กิโลละ 200 บาท

คุณคงไม่ขายให้ทุกคนในราคา 20 บาทเพียงเพราะปลูกเอง

ตลาดพลังงานก็ทำงานในลักษณะใกล้เคียงกัน เพียงแต่มีความซับซ้อนสูงกว่ามาก

สิ่งที่ทำให้ประเด็นนี้ถกเถียงกันตลอดเวลา คือคำถามว่า กำไรของโรงกลั่นควรอยู่ระดับไหนจึงจะเหมาะสม

บางฝ่ายมองว่าควรปล่อยให้เป็นไปตามกลไกตลาดโลก

อีกฝ่ายมองว่าในช่วงวิกฤต ประชาชนไม่ควรแบกรับภาระมากเกินไป

จึงเกิดการถกเถียงเรื่องการแทรกแซงราคาหรือเก็บภาษีกำไรส่วนเกินอยู่เสมอในหลายประเทศ

สรุปแบบเข้าใจง่ายที่สุด

ค่ากลั่นไม่ใช่ค่าเปิดเครื่องกลั่นน้ำมัน

แต่คือส่วนต่างระหว่างมูลค่าน้ำมันสำเร็จรูปกับราคาน้ำมันดิบ

เมื่อความต้องการใช้น้ำมันสำเร็จรูปสูงกว่าน้ำมันดิบ ค่ากลั่นจึงอาจเพิ่มขึ้นได้มาก

ส่วนราคาน้ำมันในไทยไม่ได้ขึ้นอยู่กับค่ากลั่นเพียงอย่างเดียว แต่ยังมีภาษี กองทุน และต้นทุนอื่น ๆ รวมอยู่ด้วย

ดังนั้นเวลาน้ำมันแพง สิ่งที่กำลังขยับขึ้นอาจไม่ได้มีแค่ราคาน้ำมันดิบ แต่เป็นหลายกลไกที่ทำงานพร้อมกันในระบบพลังงานทั้งประเทศนั่นเอง