"แย้" เราจะทำเมนูเด็ดหรือจะอนุรักษ์ไว้?

คาดว่าหลายคนเคยมีเมนูเด็ดเช่น ลาบแย้ ป่นแย้ เรามารู้จักแย้กันดีกว่า

เมื่อลมแล้งพัดผ่าน เม็ดทรายร้อนระอุบนผืนดินแห้งแตกในแดนอีสานและภูมิภาคอินโดจีน ภาพของสิ่งมีชีวิตตัวเล็กๆ ที่วิ่งไวปานสายฟ้า วับๆ แวมๆ ก่อนจะมุดหายลงรูดินไปอย่างรวดเร็ว คงเป็นภาพที่คุ้นตาของใครหลายคน สิ่งมีชีวิตชนิดนี้คือ "แย้" (Butterfly Lizards)

สัตว์เลื้อยคลานจำพวกกิ้งก่าผู้ยึดมั่นในผืนดินและผูกพันกับวิถีชีวิตของคนไทยมาอย่างยาวนาน ทว่าในปัจจุบัน ยุคสมัยที่เปลี่ยนไปทำให้เกิดคำถามสำคัญในสังคมว่า เราควรจะมอง "แย้" เป็นเพียง "อาหารจานเด็ด" รสแซ่บตามวิถีชาวบ้าน หรือควรจะหันมา "อนุรักษ์" พวกมันไว้ในฐานะส่วนหนึ่งของระบบนิเวศที่กำลังจะสูญหายกันแน่?

ในอดีต "แย้" ถือเป็นแหล่งโปรตีนชั้นดีและเป็นอาหารป่ารสเด็ดของชาวบ้านในชนบททั่วทุกภาคของไทย เมนูอย่าง "คั่วแห้งแย้" หรือ "ผัดเผ็ดแย้" เป็นความทรงจำและวิถีชีวิตที่สืบทอดกันมา รุ่นสู่รุ่นเด็กๆ ในต่างจังหวัดมักจะถือเสียมเดินเรียงแถวตามคันนาเพื่อเสาะหารูแย้ ซึ่งรูของพวกมันถูกออกแบบมาอย่างชาญฉลาด มีระบบรักษาความปลอดภัยที่ซับซ้อน ลึกพ้นดินประมาณหนึ่งฟุต และกว้างพอให้พวกมันกลับตัวได้ 360 องศา การจับแย้จึงไม่ใช่แค่การหาอาหาร แต่เป็นทั้งศาสตร์ ศิลปะ และภูมิปัญญาป่าที่ส่งต่อกันมา

อย่างไรก็ตาม หากเรามองมุมกลับในด้านระบบนิเวศและการอนุรักษ์ ยุคปัจจุบันประชากรแย้ในธรรมชาติกำลังลดจำนวนลงอย่างรวดเร็วเนื่องจากการบุกรุกพื้นที่ป่า คันนา และสารเคมีทางการเกษตร การล่าแย้จากธรรมชาติเพื่อนำมาเป็นอาหารจึงส่งผลกระทบโดยตรงต่อความสมดุล แย้เป็นสัตว์ที่มีกลยุทธ์การเอาตัวรอดและการขยายพันธุ์ที่น่าทึ่ง พวกมันจะจำศีลอยู่ใต้ดินในช่วงฤดูฝนยาวนานเพื่อวางไข่และจะออกมาอวดโฉมอีกครั้งเมื่อผืนดินแห้งแล้งและแสงแดดสาดส่อง รวมถึงมีความไวต่อความชื้นและความดันอากาศอย่างน่าอัศจรรย์

หากพวกมันสูญพันธุ์ไป ภูมิปัญญาและความหลากหลายทางชีวภาพนี้ก็จะหายไปด้วย

​เพื่อแก้ปัญหาระหว่าง "ความต้องการบริโภค" กับ "การอนุรักษ์" ปัจจุบันจึงเริ่มมีการส่งเสริมให้มี "การทำฟาร์มแย้" หรือเลี้ยงแย้เป็นสัตว์เศรษฐกิจ ซึ่งแนวทางนี้ถือเป็นทางออกที่ชาญฉลาด เพราะการทำฟาร์มช่วยให้สายพันธุ์แย้ยังคงอยู่ภายใต้การดูแลที่ปลอดภัยจากศัตรูธรรมชาติและสารเคมี ในขณะเดียวกันก็ยังตอบสนองความต้องการของผู้ที่นิยมบริโภคอาหารพื้นบ้านได้ โโดยไม่ต้องไปทำลายหรือขุดแย้ป่าจากธรรมชาติอีกต่อไป

​เรื่องนี้จึงอาจไม่ใช่การเลือกสิ่งใดสิ่งหนึ่งอย่างสุดโต่ง แต่เป็นการหา "จุดสมดุล" ระหว่างวิถีชีวิตและการอนุรักษ์ แย้สามารถเป็นได้ทั้งอาหารเด็ดตามภูมิปัญญาพื้นบ้านผ่านการเพาะเลี้ยงอย่างถูกวิธี และเป็นสัตว์ที่ต้องอนุรักษ์ไว้ในผืนดินตามธรรมชาติ เพื่อให้คนรุ่นหลังยังคงได้เห็น "นักวิ่งฝีเท้าลมกรด" วิ่งโชว์ลวดลายแต้มสีคล้ายปีกผีเสื้ออยู่คู่กับผืนดินไทยต่อไป ไม่ใช่เหลืออยู่เพียงแค่ชื่อในตำนานอาหารป่าที่จับต้องไม่ได้อีกต่อไป