อีกด้านของญี่ปุ่นที่นักท่องเที่ยวมักไม่เห็น

ญี่ปุ่นเป็นประเทศที่หลายคนจำได้จากรถไฟตรงเวลา เมืองสะอาด ผู้คนสุภาพ และวัฒนธรรมที่มีเสน่ห์ แต่หลังภาพจำที่สวยงาม ยังมีปัญหาสังคมหลายเรื่องที่ทำให้เห็นว่าความเป็นระเบียบไม่ได้เกิดขึ้นโดยไม่มีต้นทุน

การมองอีกด้านของญี่ปุ่นไม่ได้ทำให้ประเทศนี้น่าเที่ยวน้อยลง ตรงกันข้าม มันช่วยให้เห็นญี่ปุ่นใกล้ความจริงมากขึ้น ไม่ใช่แค่ฉากในซีรีส์ ร้านสะดวกซื้อที่ดูสมบูรณ์แบบ หรือเมืองที่ทุกอย่างดูทำงานอย่างแม่นยำ

หนึ่งในประเด็นที่ถูกพูดถึงมากที่สุดคือ คาโรชิ หรือการเสียชีวิตจากการทำงานหนักเกินไป คำนี้กลายเป็นภาพสะท้อนของสังคมทำงานที่กดดันสูง โดยเฉพาะในงานที่ชั่วโมงยาว ความรับผิดชอบหนัก และการพักผ่อนไม่พอสะสมเป็นเวลานาน

กระทรวงสาธารณสุข แรงงาน และสวัสดิการของญี่ปุ่นระบุในเอกสาร White Paper ปี 2024 ว่า ปีงบประมาณ 2023 มีกรณีที่ได้รับการอนุมัติชดเชยจากโรคสมองและหัวใจที่เกี่ยวข้องกับการทำงาน 216 กรณี ในจำนวนนี้เป็นกรณีเสียชีวิต 58 กรณี ส่วนกรณีความผิดปกติทางจิตที่ได้รับการอนุมัติชดเชยเพิ่มเป็น 883 กรณี และมีกรณีฆ่าตัวตายหรือพยายามฆ่าตัวตายที่เกี่ยวข้อง 79 กรณี

ตัวเลขเหล่านี้ทำให้คาโรชิไม่ใช่แค่คำแปลกจากญี่ปุ่น แต่เป็นสัญญาณว่าการทำงานหนักจนร่างกายและใจรับไม่ไหว ยังเป็นโจทย์ใหญ่ของสังคมที่ขึ้นชื่อเรื่องวินัยและความรับผิดชอบสูง

อีกเรื่องที่สะท้อนความกดดันแบบเงียบ ๆ คือ ฮิกิโกะโมริ ภาวะที่คนบางส่วนถอนตัวออกจากสังคม อยู่บ้านเป็นเวลานาน และแทบไม่เข้าร่วมชีวิตการเรียน การทำงาน หรือความสัมพันธ์ภายนอกเหมือนเดิม

ฮิกิโกะโมริไม่ได้เกิดจาก “ความขี้เกียจ” อย่างที่บางคนเข้าใจง่ายเกินไป หลายกรณีเกี่ยวข้องกับความกดดันจากครอบครัว โรงเรียน การทำงาน ความล้มเหลวซ้ำ ๆ หรือความรู้สึกว่ากลับเข้าไปอยู่ในสังคมเดิมไม่ได้อีกแล้ว

งานวิชาการที่อ้างข้อมูลสำรวจของ Cabinet Office ปี 2023 ระบุว่า ญี่ปุ่นมีผู้ที่เข้าข่ายฮิกิโกะโมริในช่วงอายุ 15–64 ปี ราว 1.46 ล้านคน ตัวเลขนี้ทำให้ปัญหาความโดดเดี่ยวไม่ได้จำกัดอยู่แค่วัยรุ่น แต่ขยายไปถึงวัยผู้ใหญ่และครอบครัวสูงอายุด้วย

จากตรงนี้จึงเกิดคำว่า ปัญหา 8050 หมายถึงพ่อแม่วัย 80 ที่ยังต้องดูแลลูกวัย 50 ที่ถอนตัวจากสังคม เมื่อพ่อแม่แก่ลงหรือจากไป คนที่อยู่โดดเดี่ยวมานานก็อาจเผชิญชีวิตที่ยากขึ้นกว่าเดิม

บนรถไฟญี่ปุ่นที่นักท่องเที่ยวมักมองว่าเป็นสัญลักษณ์ของความสะดวกและปลอดภัย ยังมีอีกด้านที่คนท้องถิ่นจำนวนมากรู้ดี นั่นคือปัญหา ชิกัน หรือการลวนลามในรถไฟแน่น โดยเฉพาะช่วงเร่งด่วน

การมีตู้โดยสารสำหรับผู้หญิงในบางเส้นทางและบางช่วงเวลา ไม่ได้เกิดขึ้นเพราะสังคมปลอดภัยจนไร้ปัญหา แต่เป็นมาตรการที่สะท้อนว่าการคุกคามในพื้นที่สาธารณะเคยเป็นเรื่องเรื้อรังพอสมควร ปัญหานี้ยังผูกกับความรู้สึกอับอาย ความกลัวถูกตำหนิ และแรงกดดันที่ทำให้เหยื่อจำนวนหนึ่งไม่อยากพูดออกมา

อีกด้านหนึ่งคือภาพของ ยากูซ่า และอาชญากรรมที่เปลี่ยนรูปแบบไป ญี่ปุ่นอาจไม่ได้มีภาพอาชญากรรมรุนแรงในชีวิตประจำวันเหมือนหลายประเทศ แต่โลกใต้ดินไม่ได้หายไปทั้งหมด หน่วยงานตำรวจญี่ปุ่นยังระบุว่า Boryokudan หรือกลุ่มที่มักเรียกว่ายากูซ่า เป็นองค์กรที่มีแนวโน้มเอื้อให้สมาชิกก่ออาชญากรรมเป็นกลุ่มหรือเป็นนิสัย และตำรวจยังเดินหน้าปราบปรามกิจกรรมผิดกฎหมายที่เกี่ยวข้อง

ในช่วงหลัง ภาพของอาชญากรรมยังซับซ้อนขึ้นจากกลุ่มเครือข่ายหลวม ๆ ที่ใช้โซเชียลมีเดีย การหลอกลวง งานผิดกฎหมาย และอาชญากรรมทางการเงิน ทำให้เส้นแบ่งระหว่างองค์กรแบบเก่ากับกลุ่มใหม่ไม่ได้ชัดเหมือนในอดีต

ด้านความเท่าเทียมทางเพศ ญี่ปุ่นยังถูกจับตามองต่อเนื่อง แม้เป็นประเทศเศรษฐกิจใหญ่และมีภาพลักษณ์ทันสมัย World Economic Forum ระบุว่า Global Gender Gap Index ใช้วัดช่องว่างระหว่างเพศใน 4 มิติ ได้แก่ เศรษฐกิจ การศึกษา สุขภาพ และอำนาจทางการเมือง ส่วนข้อมูลปี 2025 ที่สื่อญี่ปุ่นสรุประบุว่า ญี่ปุ่นยังอยู่ที่อันดับ 118 ซึ่งสะท้อนว่าการมีส่วนร่วมของผู้หญิงในงานบริหารและการเมืองยังเป็นโจทย์ใหญ่

อีกประเด็นที่ต่างชาติพูดถึงมากคือระบบยุติธรรมที่ถูกวิจารณ์ในชื่อ hostage justice หรือระบบที่ผู้ต้องสงสัยอาจถูกควบคุมตัวเป็นเวลานานก่อนฟ้องคดี Human Rights Watch ระบุว่ากฎหมายญี่ปุ่นเปิดทางให้ควบคุมตัวผู้ต้องสงสัยก่อนฟ้องได้สูงสุด 23 วัน และมีข้อกังวลเรื่องการสอบสวน การเข้าถึงทนาย และแรงกดดันให้รับสารภาพ

ประเด็นเหล่านี้ไม่ได้บอกว่าญี่ปุ่นเป็นประเทศที่เลวร้าย หรือภาพดี ๆ ของญี่ปุ่นเป็นเรื่องหลอกทั้งหมด ความปลอดภัย ความสะอาด การบริการที่ดี และวัฒนธรรมที่น่าประทับใจยังมีอยู่จริง เพียงแต่ประเทศที่ดูเป็นระเบียบมาก ก็มีแรงกดดันในแบบของตัวเอง

สำหรับคนไทยที่ชอบญี่ปุ่น มุมนี้อาจช่วยให้มองประเทศนี้ครบขึ้น เวลาเห็นรถไฟที่ตรงเวลา เมืองที่เงียบ สำนักงานที่ทำงานเป็นระบบ หรือผู้คนที่ดูเกรงใจมากเป็นพิเศษ เบื้องหลังอาจมีทั้งวินัย ความรับผิดชอบ ความคาดหวัง และความเหนื่อยล้าที่คนภายนอกไม่ค่อยได้เห็น

ญี่ปุ่นจึงไม่ใช่แค่ประเทศในฝันหรือประเทศที่มีด้านมืดอย่างเดียว แต่เป็นสังคมจริงที่มีทั้งความงาม ความเข้มแข็ง จุดเปราะบาง และบทเรียนหลายอย่างให้ประเทศอื่นมองย้อนกลับมาดูตัวเองด้วย