โบสถ์ศาสนาคริสต์ที่เก่าแก่ที่สุดในประเทศไทย

ใครที่เคยเดินเล่นริมแม่น้ำเจ้าพระยาฝั่งธนบุรี อาจเคยเห็นโดมสีอิฐแดงตั้งเด่นอยู่กลางชุมชนเก่า ภาพนั้นไม่ใช่แค่อาคารสวยริมแม่น้ำ แต่เป็นร่องรอยทางประวัติศาสตร์ของศาสนาคริสต์ในสยามที่อยู่มาก่อนกรุงเทพฯ จะเป็นราชธานีเสียอีก

หลายคนพอได้ยินคำว่า โบสถ์คริสต์เก่าแก่ในไทย มักนึกถึงโบสถ์สวย ๆ ในกรุงเทพฯ ก่อนเป็นอันดับแรก แต่จริง ๆ แล้วรากของศาสนาคริสต์ในดินแดนสยามย้อนกลับไปได้ถึงสมัยกรุงศรีอยุธยา ผมว่าเรื่องนี้มีเสน่ห์ตรงที่บางสถานที่เราเดินผ่านกันบ่อย แต่ไม่รู้เลยว่ามันผ่านเวลามาแล้วหลายร้อยปี

หนึ่งในชื่อที่ถูกพูดถึงมากคือ โบสถ์ซางตาครู้ส หรือที่หลายคนเรียกว่าโบสถ์กุฎีจีน ตั้งอยู่ฝั่งธนบุรี ใกล้วัดกัลยาณมิตรวรมหาวิหาร โบสถ์แห่งนี้สร้างขึ้นครั้งแรกเมื่อปี พ.ศ. 2313 ในสมัยกรุงธนบุรี หลังสมเด็จพระเจ้าตากสินมหาราชพระราชทานที่ดินให้ชาวโปรตุเกสคาทอลิกที่อพยพมาจากกรุงศรีอยุธยาได้ตั้งถิ่นฐานใหม่

ตัวโบสถ์ดั้งเดิมเป็นอาคารไม้เรียบง่ายตามยุคสมัย ก่อนจะผ่านเหตุการณ์ไฟไหม้ การบูรณะ และการสร้างใหม่หลายครั้ง อาคารที่เห็นในปัจจุบันเป็นโบสถ์หลังใหม่ที่สร้างขึ้นในช่วงต้นพุทธศตวรรษที่ 25 โดยมีรูปแบบสถาปัตยกรรมที่ได้รับอิทธิพลจากตะวันตก จุดจำง่ายที่สุดคือโดมสีแดงทรงกลมที่มองเห็นได้ชัดจากฝั่งแม่น้ำเจ้าพระยา

เอาจริง ๆ นะ เสน่ห์ของซางตาครู้สไม่ได้อยู่แค่ตัวโบสถ์ แต่อยู่ที่บรรยากาศรอบ ๆ ด้วย เพราะพื้นที่กุฎีจีนเป็นย่านที่มีวัดไทย มัสยิด ศาลเจ้า และโบสถ์คริสต์อยู่ไม่ไกลกันมาก ภาพแบบนี้ทำให้เห็นชัดว่าสังคมไทยมีความเป็นพหุวัฒนธรรมมานาน ไม่ใช่เรื่องใหม่ที่เพิ่งเกิดขึ้นในยุคหลัง

ถ้านับจากอายุของศาสนสถานคริสต์ในไทย อีกแห่งที่เก่าแก่ยิ่งกว่าคือ อาสนวิหารนักบุญยอแซฟ จังหวัดพระนครศรีอยุธยา ซึ่งเริ่มต้นขึ้นในสมัยสมเด็จพระนารายณ์มหาราช ราวปี พ.ศ. 2209 หรือมากกว่า 350 ปีมาแล้ว โดยเกี่ยวข้องกับคณะมิชชันนารีฝรั่งเศสที่เดินทางเข้ามาเผยแผ่ศาสนาในกรุงศรีอยุธยา

อยุธยาในเวลานั้นเปิดรับชาวต่างชาติมากกว่าที่หลายคนคิด มีทั้งชาวโปรตุเกส ฝรั่งเศส ดัตช์ อังกฤษ และชาติอื่น ๆ เข้ามาค้าขาย ตั้งชุมชน และติดต่อทางการทูตกับราชสำนักสยาม ชื่อของบาทหลวงปิแอร์ ลังแบรต์ เดอ ลา มอตต์ ก็เป็นหนึ่งในบุคคลสำคัญที่เกี่ยวข้องกับประวัติของคริสตจักรคาทอลิกในสยามยุคนั้น

ที่หลายคนเข้าใจผิดคือ คิดว่าอาคารอาสนวิหารนักบุญยอแซฟที่เห็นทุกวันนี้เป็นหลังดั้งเดิมจากสมัยอยุธยา แต่ความจริงโบสถ์เดิมได้รับความเสียหายอย่างหนักในช่วงเสียกรุงครั้งที่ 2 เมื่อปี พ.ศ. 2310 อาคารปัจจุบันเป็นการสร้างขึ้นใหม่ในยุครัตนโกสินทร์ โดยยังคงความงามของสถาปัตยกรรมแบบตะวันตกไว้ชัดเจน

ถ้ามองแค่คำว่าโบสถ์เก่า หลายคนอาจรู้สึกว่าเป็นเรื่องของสายเที่ยววัด สายถ่ายรูป หรือคนชอบประวัติศาสตร์เท่านั้น แต่ผมว่าโบสถ์เหล่านี้มีความหมายมากกว่านั้น เพราะมันเล่าให้เห็นว่าสยามเคยเป็นพื้นที่ที่ศาสนา วัฒนธรรม และผู้คนจากหลายเชื้อชาติมาอยู่ร่วมกันได้จริง ไม่ใช่แค่คำสวย ๆ ในหนังสือเรียน

ชุมชนกุฎีจีนเองก็เป็นตัวอย่างที่ชัดมาก เพราะนอกจากโบสถ์ซางตาครู้สแล้ว ย่านนี้ยังมีร่องรอยของชาวโปรตุเกสสืบทอดอยู่ในวิถีชีวิตและอาหาร เช่น ขนมฝรั่งกุฎีจีน ขนมโบราณที่ทำกันมาหลายชั่วอายุคน หน้าตาคล้ายขนมไข่ แต่มีเอกลักษณ์เฉพาะของชุมชนที่หาแบบเดียวกันได้ยากในที่อื่น

การเดินทางไปโบสถ์ซางตาครู้สก็ไม่ได้ยาก จากฝั่งพระนครสามารถนั่งเรือข้ามฟากจากแถบท่าเตียนหรือท่าเรือใกล้เคียงไปฝั่งธนบุรีได้ ใช้เวลาไม่นานก็ถึงย่านเก่าแก่ที่เดินเที่ยวได้แบบสบาย ๆ ส่วนอาสนวิหารนักบุญยอแซฟที่อยุธยาก็ตั้งอยู่ริมแม่น้ำเจ้าพระยา บรรยากาศสงบและเหมาะกับคนที่อยากเห็นอยุธยาในอีกมุมหนึ่ง นอกเหนือจากวัดโบราณที่คุ้นตา

จริง ๆ แล้ว โบสถ์ทั้งสองแห่งไม่ได้แข่งกันว่าใครเก่ากว่าใคร หากมองให้ลึกกว่านั้น ซางตาครู้สคือภาพจำของชุมชนโปรตุเกสฝั่งธนบุรีหลังเสียกรุง ส่วนอาสนวิหารนักบุญยอแซฟคือร่องรอยของคริสตชนในสมัยอยุธยาที่เชื่อมโยงกับประวัติศาสตร์ระดับนานาชาติ ทั้งสองแห่งจึงมีคุณค่าคนละแบบ และควรถูกพูดถึงไปพร้อมกัน

บางทีเวลาเราพูดถึงโบสถ์เก่าในยุโรป เราอาจเผลอรู้สึกว่าประวัติศาสตร์แบบนั้นอยู่ไกลตัว ทั้งที่ในไทยเองก็มีศาสนสถานคริสต์ที่ยืนผ่านสงคราม การเปลี่ยนราชธานี และการเปลี่ยนยุคสมัยมาหลายร้อยปีเหมือนกัน ถ้าวันหยุดครั้งหน้าได้ไปเดินฝั่งธนหรืออยุธยา คุณจะลองแวะไปมองโบสถ์เหล่านี้ในฐานะ “หลักฐานมีชีวิต” ของประวัติศาสตร์ไทยดูสักครั้งไหม?