ทำไมเรารู้ว่าควรทำ แต่สุดท้ายก็ยังไม่ลงมือ

ชาวกรีกโบราณมีคำหนึ่งที่ใช้เรียกอาการรู้ว่าควรทำอะไร แต่สุดท้ายกลับไม่ทำ คำนั้นคือ อะเครเซีย หรือ Akrasia ซึ่งมักแปลว่า “การขาดการควบคุมตัวเอง” หรือการทำสิ่งที่สวนทางกับดุลยพินิจของตัวเอง ทั้งที่ลึก ๆ ก็รู้ว่าอีกทางเลือกหนึ่งดีกว่า

คนทั่วไปอาจเรียกมันว่า การผัดวันประกันพรุ่ง บางสายเรียกว่าแรงต้าน บางคนเรียกง่าย ๆ ว่าอาการติดแหง็กอยู่กับที่ แต่ในทางการจัดการ อาจารย์มหาวิทยาลัยสแตนฟอร์ดอย่าง เจฟฟรีย์ เฟฟเฟอร์ และ โรเบิร์ต ซัตตัน เคยเขียนถึงเรื่องนี้ไว้ในหนังสือ The Knowing-Doing Gap ตั้งแต่ปี 2000 ว่า ปัญหาใหญ่หลายครั้งไม่ได้อยู่ที่เราไม่รู้ แต่อยู่ที่เรารู้แล้วไม่เปลี่ยนความรู้นั้นให้เป็นการลงมือทำ

ผมว่าเรื่องนี้แทงใจคนจำนวนมาก เพราะมันไม่ได้เกิดเฉพาะกับคนขี้เกียจเท่านั้น คนทำงานเก่ง คนมีความรู้ คนวางแผนละเอียด ก็ยังติดกับดักนี้ได้เหมือนกัน เรารู้ว่าควรนอนเร็วขึ้น กินอาหารให้ดีขึ้น อ่านหนังสือให้ต่อเนื่อง ออกกำลังกายสม่ำเสมอ หรือพูดความจริงกับคนที่สำคัญกับเรา แต่พอถึงเวลาจริง มือกลับเลื่อนไปหยิบโทรศัพท์ นั่งไถหน้าจอ แล้วบอกตัวเองว่า “เดี๋ยวค่อยเริ่มพรุ่งนี้”

คำถามจริง ๆ จึงไม่ใช่แค่ว่าอะไรดีสำหรับเรา เพราะส่วนใหญ่เรารู้อยู่แล้ว คำถามที่ยากกว่านั้นคือ ทำไมเราถึงเลือกทำอีกอย่าง ทั้งที่รู้ว่ามันไม่ได้พาเราไปไหน การเข้าใจช่องว่างตรงนี้อาจสำคัญกว่าการหาเทคนิคใหม่ ๆ ด้วยซ้ำ เพราะถ้าไม่รู้ว่าแรงต้านทำงานยังไง เราก็จะถูกมันลากกลับไปอยู่ที่เดิมเรื่อย ๆ

เหตุผลหนึ่งที่เราชอบบ่อนทำลายตัวเอง คือมนุษย์ถูกดึงดูดเข้าหาความสบายใจอย่างแรงมาก ความสบายเคยเป็นเรื่องของการอยู่รอด เมื่อหลายพันปีก่อน การประหยัดพลังงาน การหลีกเลี่ยงความเสี่ยง และการอยู่ในพื้นที่ปลอดภัย ช่วยให้มนุษย์มีโอกาสรอดมากขึ้น แต่ปัญหาคือ สมองแบบเดิมยังอยู่กับเราในโลกที่มีขนมหวาน แอปวิดีโอสั้น เตียงนุ่ม และสิ่งล่อใจอยู่เต็มมือ

เอาจริง ๆ นะ สิ่งที่หลายคนเข้าใจผิดคือ เรามักคิดว่าตัวเองขาดแรงบันดาลใจ ทั้งที่บางครั้งเราแค่กำลังเลือกความสบายระยะสั้นแทนชีวิตที่ดีกว่าในระยะยาว ไม่ใช่เพราะเราโง่ ไม่ใช่เพราะเราแย่ แต่เพราะความสบายตรงหน้ามันจับต้องได้ทันที ส่วนผลลัพธ์ที่ดีมักต้องรอ ต้องอดทน และต้องผ่านช่วงอึดอัดก่อนเสมอ

นักจิตวิทยาชื่อ เพียร์ส สตีล เคยตีพิมพ์งานทบทวนเรื่องการผัดวันประกันพรุ่งในปี 2007 โดยชี้ว่าปัจจัยที่เกี่ยวข้องกับการผัดวันประกันพรุ่งมีทั้งความไม่น่าทำของงาน ระยะเวลาที่ผลลัพธ์จะเกิดขึ้น ความเชื่อมั่นในตัวเอง ความหุนหัน และการควบคุมตัวเอง จุดนี้ช่วยอธิบายได้ดีว่าทำไมงานที่ควรทำจึงมักแพ้สิ่งที่ให้ความสุขทันที แม้สิ่งนั้นจะไม่ได้สำคัญเลยก็ตาม

การเอาชนะแรงต้านจึงไม่ใช่การด่าตัวเองให้หนักขึ้น แต่เป็นการเปลี่ยนวิธีมองความอึดอัด เรามักกลัวความอึดอัดตอนเริ่มทำ เช่น กลัวเหนื่อย กลัวทำไม่ดี กลัวต้องฝืน กลัวเสียหน้า แต่เรามักลืมมองความอึดอัดอีกแบบหนึ่ง นั่นคือความอึดอัดของการปล่อยชีวิตให้ผ่านไป แล้วต้องกลับมาถามตัวเองทีหลังว่า “ทำไมตอนนั้นเราไม่เริ่ม”

ผมว่าความเจ็บแบบหลังหนักกว่าเยอะ เพราะมันไม่ใช่ความเหนื่อยชั่วคราว แต่มันคือความเสียดายที่สะสมเงียบ ๆ ทุกปี คุณอาจไม่ได้พังในวันเดียว แต่คุณจะค่อย ๆ ห่างจากคนที่ตัวเองอยากเป็น ห่างจากงานที่อยากทำ ห่างจากความสัมพันธ์ที่ควรดูแล และห่างจากชีวิตที่เคยบอกตัวเองว่าอยากมี

ลองถามตัวเองแบบตรง ๆ ถ้าต้องประเมินปีนี้เป็นตัวเลข คุณจะให้คะแนนตัวเองเท่าไหร่ คุณได้ลงมือทำอะไรไปแล้วบ้าง และเสียเวลาให้เรื่องที่ไม่ได้พาคุณไปไหนมากแค่ไหน ถ้าชีวิตหนึ่งวันแบบวันนี้ถูกทำซ้ำไปอีก 5 ปี คุณจะอยู่ที่จุดไหน จะเก่งขึ้น สุขขึ้น แข็งแรงขึ้น หรือแค่ชินกับการเลื่อนทุกอย่างออกไปอีกเรื่อย ๆ

ที่หลายคนเข้าใจผิดคือการรอให้พร้อม เราชอบคิดว่าเมื่อมีเวลา เมื่อมีเงิน เมื่อมีอารมณ์ เมื่อมั่นใจกว่านี้ ค่อยเริ่มเขียนหนังสือ ค่อยเริ่มออกกำลังกาย ค่อยเริ่มเรียนภาษา ค่อยคุยกับคนที่ค้างคาใจ แต่ความจริงคือ เรื่องใหญ่ในชีวิตแทบไม่มีวันมาพร้อมความรู้สึกพร้อมแบบสมบูรณ์เลย

คุณอาจรู้สึกอึดอัดเมื่อต้องเริ่มทำสิ่งที่ยาก ต้องฝืนตัวเอง ต้องยอมรับว่าตอนนี้ยังไม่เก่ง ต้องเผยด้านเปราะบางกับใครบางคน แต่ความอึดอัดเหล่านี้ยังเบากว่าการใช้ชีวิตทั้งชีวิตโดยไม่มีสิ่งที่ตัวเองต้องการจริง ๆ มากนัก การไม่ลงมืออาจดูสบายในวันนี้ แต่บางครั้งมันกำลังเก็บดอกเบี้ยเป็นความเสียดายในวันหน้า

ความกังวลมักโตขึ้นตอนเรานิ่งเฉย ยิ่งหลีกเลี่ยง งานนั้นยิ่งดูใหญ่ขึ้น ยิ่งผัดออกไป ความกลัวยิ่งมีพื้นที่ขยายตัว ทั้งที่หลายครั้งพอเริ่มลงมือจริง ๆ เรากลับพบว่ามันไม่ได้ยากเท่าที่คิด ไม่ได้ต้องสมบูรณ์แบบตั้งแต่ต้น และไม่ได้ต้องใช้พลังมหาศาลอย่างที่จินตนาการไว้

การเริ่มเล็ก ๆ จึงมีพลังมากกว่าที่คิด เขียนแค่หนึ่งย่อหน้า เดินแค่สิบนาที เก็บห้องแค่มุมเดียว อ่านหนังสือแค่สองหน้า หรือส่งข้อความที่ควรส่งมานานแล้วหนึ่งประโยค เรื่องเล็กแบบนี้อาจดูไม่ยิ่งใหญ่ แต่เป็นหลักฐานให้สมองเห็นว่า “เราขยับได้” และเมื่อขยับได้ครั้งหนึ่ง ครั้งต่อไปจะง่ายขึ้นกว่าเดิม

จริง ๆ แล้วการลงมือทำมักสอนเราเร็วกว่าการคิดวนอยู่ในหัว การคิดมากบางครั้งทำให้เรารู้สึกเหมือนกำลังแก้ปัญหา ทั้งที่เรายังไม่ได้แตะปัญหาจริงเลย ส่วนการลงมือแม้เพียงนิดเดียว จะพาเราไปเจอข้อมูลจริง ความรู้สึกจริง และข้อจำกัดจริง ซึ่งทั้งหมดนี้ช่วยให้เราปรับทางได้ดีกว่าการนั่งรอให้ความคิดสมบูรณ์แบบ

ถ้ามองแบบไม่หลอกตัวเอง แรงต้านไม่ได้หายไปเพราะเราอ่านบทความดี ๆ จบหนึ่งบท มันจะยังอยู่ ยังชวนให้เลื่อน ยังชวนให้พัก ยังชวนให้เลือกทางสบาย แต่เราสามารถฝึกให้ตัวเองเห็นมันเร็วขึ้น แล้วไม่จำเป็นต้องเชื่อมันทุกครั้งก็ได้

บางทีพลังที่ทำให้เรารู้สึกไม่พอใจกับชีวิตเดิม อาจไม่ใช่ศัตรูเสมอไป มันอาจเป็นสัญญาณว่ามีบางอย่างในตัวเราที่ยังไม่ยอมแพ้ และยังรู้ว่าชีวิตสามารถไปได้ไกลกว่านี้ คำถามคือ วันนี้เราจะปล่อยให้ความสบายพาเราอยู่ที่เดิม หรือจะยอมอึดอัดสักนิดเพื่อขยับเข้าใกล้คนที่เราอยากเป็นมากขึ้น