พะยูนไทย สัญญาณชีวิตของทุ่งหญ้าทะเลที่ไม่ควรมองข้าม

เวลาเห็นพะยูนว่ายช้า ๆ ในน้ำตื้น ภาพแรกที่หลายคนนึกถึงอาจเป็นสัตว์ทะเลหน้าตาน่ารัก แต่สำหรับทะเลไทย พะยูนไม่ได้เป็นแค่สัตว์สงวนที่ควรปกป้องเท่านั้น มันยังเป็นสัญญาณสำคัญว่าทุ่งหญ้าทะเลบริเวณนั้นยังพอมีชีวิตอยู่

พะยูน หรือ Dugong dugon เป็นสัตว์เลี้ยงลูกด้วยนมที่ใช้ชีวิตในทะเล อาหารหลักคือหญ้าทะเล จึงมักพบในพื้นที่ชายฝั่งน้ำตื้นที่มีแหล่งหญ้าทะเลสมบูรณ์ น้ำไม่ลึกมาก และคลื่นลมไม่รุนแรงเกินไป หน่วยงานด้านความหลากหลายทางชีวภาพของไทยระบุว่า พะยูนมักอาศัยบริเวณใกล้ชายฝั่งและใกล้แหล่งหญ้าทะเล โดยพื้นที่ที่เหมาะสมมักเป็นน้ำตื้นมากกว่าน้ำลึก

สิ่งที่ทำให้พะยูนพิเศษ คือชีวิตของมันผูกกับหญ้าทะเลแทบทุกด้าน หญ้าทะเลเป็นทั้งอาหารหลัก เป็นพื้นที่หากิน และเป็นระบบนิเวศที่รองรับสัตว์น้ำอีกจำนวนมาก ไม่ว่าจะเป็นปลา กุ้ง ปู หอย เต่าทะเล และสัตว์วัยอ่อนหลายชนิด

เวลาพะยูนเล็มหญ้าทะเล มันไม่ได้แค่กินอาหารเพื่อเอาชีวิตรอด แต่ยังช่วยให้แนวหญ้าทะเลเกิดการหมุนเวียน พฤติกรรมการกินของพะยูนช่วยเพิ่มความหลากหลายของชนิดหญ้าทะเล และมูลของพะยูนยังช่วยหมุนเวียนธาตุอาหารในแนวหญ้าทะเลได้ด้วย

พูดให้เห็นภาพง่าย ๆ พะยูนเหมือนสัตว์ที่คอยตัดแต่งสวนใต้ทะเลอย่างเงียบ ๆ ถ้าพื้นที่ไหนยังมีพะยูนอยู่ได้ พื้นที่นั้นมักต้องมีหญ้าทะเลที่กว้างพอ หนาแน่นพอ และปลอดภัยพอสำหรับการหากิน

นี่จึงเป็นเหตุผลที่พะยูนถูกมองเป็นตัวชี้วัดความสมบูรณ์ของระบบนิเวศหญ้าทะเล เพราะพะยูนต้องพึ่งแหล่งอาหารที่ดี หากหญ้าทะเลเสื่อมโทรมหรือหายไป พะยูนก็จะได้รับผลกระทบโดยตรง

แต่หญ้าทะเลไม่ได้สำคัญกับพะยูนเท่านั้น ในประเทศไทย หญ้าทะเลยังเป็นแหล่งที่อยู่อาศัย แหล่งอาหาร แหล่งวางไข่ และแหล่งอนุบาลสัตว์ทะเลหลายชนิด รวมถึงมีบทบาทช่วยกรองและปรับปรุงคุณภาพน้ำ เพราะระบบรากช่วยยึดจับหน้าดินและลดการพังทลายของตะกอนได้

ปัญหาคือ บ้านของพะยูนเปราะบางกว่าที่เห็น ภัยคุกคามของหญ้าทะเลมีได้หลายทาง ทั้งการพัฒนาชายฝั่ง ตะกอนจากกิจกรรมบนบก การขุดลอกร่องน้ำ การเดินเรือ เครื่องมือประมงบางประเภท น้ำเสีย และผลกระทบจากอุณหภูมิน้ำทะเลหรือความเปลี่ยนแปลงของสภาพภูมิอากาศ

เมื่อหญ้าทะเลลดลง พะยูนอาจต้องใช้พลังงานมากขึ้นเพื่อออกหาอาหารไกลกว่าเดิม ความเสี่ยงจากเรือ เครื่องมือประมง และความอ่อนแรงก็เพิ่มขึ้นตามไปด้วย ในระดับโลก IUCN ระบุว่าพะยูนอยู่ในกลุ่ม Vulnerable และมีความเปราะบางต่อแรงกดดันจากมนุษย์ เพราะเป็นสัตว์อายุยืนและสืบพันธุ์ช้า

สิ่งที่คนทั่วไปช่วยได้ อาจเริ่มจากเรื่องเล็กมากกว่าที่คิด

• เที่ยวทะเลโดยไม่ไล่เรือเข้าใกล้สัตว์ทะเล
• ไม่ทิ้งขยะลงทะเลหรือชายหาด
• หลีกเลี่ยงการเหยียบย่ำหรือทำลายแนวหญ้าทะเล
• เลือกกิจกรรมท่องเที่ยวที่ไม่รบกวนสัตว์ทะเล
• เคารพเขตคุ้มครองหรือคำแนะนำของเจ้าหน้าที่ในพื้นที่
• หากพบสัตว์ทะเลบาดเจ็บหรือเกยตื้น ควรแจ้งหน่วยงานท้องถิ่นหรือหน่วยงานทางทะเลในพื้นที่

พะยูนอาจไม่ได้เคลื่อนไหวรวดเร็ว ไม่ได้ส่งเสียงดัง และไม่ได้ปรากฏตัวให้เห็นง่าย ๆ แต่การมีอยู่ของมันบอกอะไรบางอย่างเกี่ยวกับทะเลไทยได้มากกว่าที่คิด

ถ้าพะยูนยังมีอาหาร บ้านของมันก็ยังมีชีวิต
ถ้าหญ้าทะเลยังอยู่ สัตว์ทะเลวัยอ่อนจำนวนมากก็ยังมีที่หลบภัย
และถ้าทะเลยังปลอดภัยพอสำหรับพะยูน ชายฝั่งนั้นก็ยังมีโอกาสฟื้นตัวต่อไป

การรักษาพะยูนจึงไม่ใช่แค่การรักษาสัตว์ทะเลชนิดหนึ่ง แต่คือการรักษาทุ่งหญ้าใต้ทะเลที่เป็นบ้านของชีวิตอีกมากมาย และเป็นสัญญาณเตือนให้มนุษย์มองทะเลอย่างระมัดระวังมากขึ้นทุกครั้งที่ใช้ประโยชน์จากมัน

ภาพประกอบจาก internet จ้า