10 สายรถเมล์ “เก่าแก่กลุ่มแรก” ของกทม.และปริมณฑล

“สายรถเมล์ที่เก่าแก่ที่สุดในกรุงเทพและปริมณฑล” ต้องเข้าใจก่อนว่า ระบบรถเมล์ในกรุงเทพไม่ได้เริ่มจากหน่วยงานเดียวแบบรวมศูนย์ แต่เริ่มจากเอกชนหลายรายตั้งแต่ช่วงก่อนสงครามโลกครั้งที่ 2 แล้วค่อย ๆ ถูกควบรวม จนกลายมาเป็น องค์การขนส่งมวลชนกรุงเทพ ในปี 2519 ทำให้หมายเลขสายบางสายมีอายุยาวนานมาก แม้รูปแบบการให้บริการจะเปลี่ยนไปหลายรอบก็ตาม

เส้นทางรถเมล์ในกรุงเทพมหานครสะท้อนถึงประวัติศาสตร์การขนส่งของเมืองหลวงได้อย่างชัดเจน โดยเฉพาะในช่วงยุคเริ่มต้นที่การจัดลำดับเลขสายรถเมล์ในกรุงเทพฯ มักจะสะท้อนถึงเส้นทางเดินรถสายหลักที่เชื่อมต่อย่านสำคัญทางประวัติศาสตร์และศูนย์กลางการค้าเก่าแก่เข้าด้วยกัน

ต่อไปนี้คือ 10 สายรถเมล์ที่ถือว่าเก่าแก่ที่สุดกลุ่มหนึ่งในกรุงเทพและปริมณฑล พร้อมไทม์ไลน์สำคัญแบบเล่าให้เห็นภาพตั้งแต่จุดเริ่มต้นจนถึงปัจจุบัน

สาย 1 เป็นหนึ่งในสายดั้งเดิมที่สุด เริ่มต้นให้บริการราวช่วงปลายทศวรรษ 2470–2480 ในยุคที่กรุงเทพยังใช้รถรางและรถโดยสารขนาดเล็กควบคู่กัน ในยุคเริ่มต้นนั้นมีเส้นทางสายคลาสสิกที่คนกรุงเทพฯ จดจำได้ดีคือการวิ่งจากถนนตกไปสิ้นสุดที่ท่าเตียน ซึ่งเป็นเส้นทางเลียบแม่น้ำเจ้าพระยาที่สำคัญมากในสมัยก่อน ช่วงแรกดำเนินการโดยเอกชนหลายราย ก่อนถูกโอนเข้าระบบรวมศูนย์ในปี 2519 หลังจากนั้นมีการเปลี่ยนรถจากรถไม้เป็นรถเหล็ก ปรับเป็นรถปรับอากาศในบางช่วง ปัจจุบันสาย 1 ยังเปิดให้บริการอยู่ แม้มีการปรับระยะทางและรูปแบบรถหลายครั้ง สำหรับสาย 1 ในปัจจุบันยังคงรักษาเส้นทางหลักจากถนนตกไปสิ้นสุดที่ท่าเตียนเอาไว้เช่นเดิม

สาย 2 เริ่มต้นใกล้เคียงกับสาย 1 ในยุคก่อนสงครามโลกครั้งที่ 2 เส้นทางหลักเชื่อมพื้นที่ใจกลางเมือง เช่น ดุสิต–สำราญราษฎร์ ช่วงแรกยังเป็นรถโดยสารแบบเรียบง่าย ไม่มีมาตรฐานชัดเจน จนเข้าสู่ยุคจัดระเบียบในช่วงทศวรรษ 2500–2510 สาย 2 นั้นวิ่งจากปากน้ำไปสิ้นสุดที่ท่าน้ำราชวงศ์ ซึ่งเป็นย่านการค้าใจกลางเมือง และปรับเป็น สำโรง - บางจาก – อุรุพงษ์ สายนี้ยังคงอยู่ในระบบหลังปี 2519 ปัจจุบันยังมีให้บริการ แต่มีการปรับเส้นทางและรูปแบบรถตามนโยบายปฏิรูปรถเมล์ วิ่งจากปากน้ำไปสิ้นสุดที่สะพานพุทธ เพื่อรองรับการเดินทางของคนในเขตพื้นที่รอยต่อกรุงเทพฯ และสมุทรปราการ

สาย 3 เป็นอีกสายที่มีรากฐานยาวนาน เริ่มราวปลายทศวรรษ 2470 เส้นทางดั้งเดิมเชื่อมพระนครกับย่านฝั่งธนบุรี เช่น วงเวียนใหญ่–สนามหลวง ผ่านช่วงเวลาที่กรุงเทพขยายตัวอย่างรวดเร็วในยุคอุตสาหกรรม มีการเพิ่มจำนวนรถและเปลี่ยนรูปแบบหลายครั้ง ปรับเส้นทางจากสถานีขนส่งสายเหนือหรือหมอชิตเก่า ไปสิ้นสุดที่คลองสาน ปัจจุบันยังเปิดให้บริการ แต่บางช่วงเส้นทางถูกปรับให้สอดคล้องกับสภาพจราจรและระบบขนส่งอื่น โดยให้บริการจากสถานีขนส่งหมอชิตใหม่ไปสิ้นสุดที่สถานีรถไฟฟ้าบีทีเอสกรุงธนบุรี

สาย 4 เริ่มให้บริการในยุคเดียวกัน มีบทบาทเชื่อมพื้นที่สำคัญอย่างหัวลำโพง–บางลำพู ในช่วงแรกยังเป็นรถเอกชนขนาดเล็ก ต่อมาถูกควบรวมเข้าสู่ระบบรัฐหลังปี 2519 มีการปรับปรุงรถเป็นแบบมาตรฐานมากขึ้น วิ่งจากท่าน้ำภาษีเจริญไปสิ้นสุดที่ท่าน้ำราชวงศ์ ปัจจุบันยังเปิดให้บริการ แต่จำนวนเที่ยวและรูปแบบรถเปลี่ยนไปตามยุค ปัจจุบันวิ่งจากท่าเรือคลองเตยไปสิ้นสุดที่ท่าน้ำภาษีเจริญ

สาย 5 ถือเป็นสายหลักที่เชื่อมพื้นที่การค้าเก่า เริ่มในช่วงก่อนสงครามโลกครั้งที่ 2 เช่นกัน โดยวิ่งจากสถานีรถไฟสามเสนไปสิ้นสุดที่จักรวรรดิ ไทม์ไลน์สำคัญอยู่ในช่วงหลังสงครามที่มีการฟื้นฟูเศรษฐกิจ ทำให้ความต้องการเดินทางเพิ่มขึ้นอย่างรวดเร็ว สายนี้ยังคงอยู่ในระบบหลังปี 2519 และยังเปิดให้บริการในปัจจุบันแต่ถูกปรับเปลี่ยนเส้นทางจนอาจไม่ได้ปรากฏในแผนผังรถเมล์ปกติในรูปแบบดั้งเดิมเช่นเดียวกับสายอื่นบางสายที่ถูกยุบหรือรวมเส้นทางไปตามแผนปฏิรูปของกรมการขนส่งทางบก โดยมีเส้นทางในการวิ่งเริ่มจากสถานีกลางกรุงเทพอภิวัฒน์ - สะพานพุทธ

สาย 6 มีจุดเด่นตรงการเชื่อมพื้นที่ชุมชนเก่ากับศูนย์กลางเมือง มีเส้นทางจากพระประแดงไปสิ้นสุดที่ท่าน้ำราชวงศ์เริ่มต้นในยุคเดียวกับสาย 1–5 ผ่านการเปลี่ยนผ่านหลายยุค ตั้งแต่รถไม้ รถเครื่องยนต์ดีเซล จนถึงรถปรับอากาศ ปัจจุบันยังเปิดให้บริการ แต่มีการปรับเส้นทางบางช่วง โดยวิ่งจากท่าเรือพระประแดงไปสิ้นสุดที่บางลำพู(วัดบวรฯ)

สาย 7 เป็นหนึ่งในสายที่มีการเปลี่ยนแปลงค่อนข้างมาก เริ่มต้นในยุคก่อนสงครามโลก เส้นทางเดิมเชื่อมย่านธุรกิจและชุมชนหนาแน่น ต่อมาเมื่อกรุงเทพขยายตัว เส้นทางถูกปรับหลายครั้ง โดยวิ่งจากหัวลำโพงไปสิ้นสุดที่คลองขวาง หลังปี 2519 ยังคงอยู่ในระบบ แต่ในช่วงหลังมีการยกเลิกหรือปรับรวมบางช่วงของสาย ทำให้รูปแบบดั้งเดิมแทบไม่เหลือ โดยวิ่งก จากอู่เอกชัย - ศึกษานารี 2 – หัวลำโพง และสายรอง 7ก เป็นเส้นทางที่แยกออกมาจากสาย 7 เส้นทางหลัก แต่ก็ได้เป็นหนึ่งในเส้นทางปฏิรูปในโครงปฏิรูปเส้นทางรถเมล์ โดยวิ่งจากบรมราชชนนี - พาหุรัด

สาย 8 เป็นสายที่มีชื่อเสียงมากในยุคหลัง แม้จะเริ่มต้นตั้งแต่ช่วงเก่าเช่นกัน เส้นทางเชื่อมแฮปปี้แลนด์–สะพานพุทธ ผ่านย่านเศรษฐกิจสำคัญ ไทม์ไลน์สำคัญคือช่วงทศวรรษ 2520–2540 ที่กลายเป็นสายยอดนิยมมาก ปัจจุบันยังเปิดให้บริการ แต่ถูกควบคุมมาตรฐานเข้มงวดมากขึ้น โดยมีเส้นทางวิ่งจากสะพานพุทธ - สนามกีฬาคลองจั่น

สาย 9 เริ่มต้นในยุคเดียวกับสาย 1–8 มีบทบาทเชื่อมพื้นที่พระนครกับโซนรอบนอกที่เริ่มพัฒนาในช่วงหลังสงครามโลก เส้นทางถูกขยายและปรับหลายครั้ง วิ่งจากสถานีรถไฟบางซื่อไปสิ้นสุดที่ท่าน้ำราชวงศ์ ปัจจุบันยังมีให้บริการ แต่บางช่วงมีการเปลี่ยนรูปแบบการเดินรถ กลายเป็นสายรถเมล์สายเดียวในปัจจุบันที่รับ-ส่งผู้โดยสารบนถนนกัลปพฤกษ์ เชื่อมต่อการเดินทางจากตลาดสำเพ็ง2 ย่านกัลปพฤกษ์ ไปสุดที่สามเสน

สาย 10 เป็นสายเก่าแก่ที่เชื่อมพื้นที่เมืองกับชานเมืองในยุคที่กรุงเทพเริ่มขยายตัวไปยังปริมณฑล จุดเด่นคือเป็นหนึ่งในสายแรก ๆ ที่วิ่งออกนอกเขตเมืองชั้นใน วิ่งจากท่าน้ำราชวงศ์ไปสิ้นสุดที่ สถานีรถไฟสายใต้ ไทม์ไลน์สำคัญคือช่วงทศวรรษ 2500 ที่มีการขยายถนนและชุมชน ทำให้ความสำคัญเพิ่มขึ้น ปัจจุบันยังเปิดให้บริการ แต่มีการปรับเส้นทางและรูปแบบรถหลายครั้ง ล่าสุดวิ่งจากท่าน้ำบางศรีเมือง – หมู่บ้านเยาวพรรณ นนทบุรี

ภาพรวมของทั้ง 10 สายจะเห็นลักษณะร่วมกันชัดเจน เริ่มต้นจากยุคเอกชนก่อนสงครามโลกครั้งที่ 2 ผ่านช่วงฟื้นฟูหลังสงคราม เข้าสู่ยุคขยายเมืองในทศวรรษ 2500–2510 ก่อนถูกรวมเข้าสู่ระบบของ องค์การขนส่งมวลชนกรุงเทพ ในปี 2519 จากนั้นมีการพัฒนาอย่างต่อเนื่อง ทั้งการเปลี่ยนประเภทรถ การเพิ่มรถปรับอากาศ และการปรับเส้นทางให้เข้ากับเมืองที่ขยายตัว

เห็นได้ว่าในอดีตเส้นทางส่วนใหญ่มักจะมุ่งเน้นการเชื่อมต่อจากย่านชานเมืองหรือสถานีขนส่งต่างๆ เข้าสู่ใจกลางเมืองเก่าและท่าน้ำสำคัญเพื่อให้ผู้คนสามารถสัญจรทางน้ำต่อได้อย่างสะดวก

เมื่อกาลเวลาผ่านไปจนถึงปัจจุบัน การเปลี่ยนแปลงทางผังเมืองและการเกิดขึ้นของโครงข่ายรถไฟฟ้าทำให้หลายเส้นทางมีการปรับเปลี่ยนจุดเริ่มต้นและจุดสิ้นสุดไปจากเดิมเพื่อให้สอดคล้องกับความต้องการของผู้โดยสารยุคปัจจุบัน

แม้บางสายจะถูกยกเลิกบางช่วงหรือเปลี่ยนหมายเลขในยุคปฏิรูประบบรถเมล์ช่วงหลังปี 2560 แต่ “ราก” ของสายเหล่านี้ยังถือว่าเป็นโครงสร้างหลักของระบบรถเมล์กรุงเทพที่สืบทอดมาตั้งแต่เกือบ 100 ปี และหลายสายยังคงเปิดให้บริการอยู่จนถึงปัจจุบันในรูปแบบที่ปรับตัวตามยุคสมัย