จังหวัดที่มีประวัติศาสต์เก่าแก่ที่สุดในไทย

จากหลักฐานทางประวัติศาสตร์และโบราณคดีที่บ่งบอกถึงการตั้งถิ่นฐานเป็น "เมือง" หรือ "ชุมชนเมือง" ที่มีความต่อเนื่องจนถึงปัจจุบัน จังหวัดที่มีความเก่าแก่ที่สุดในประเทศไทยมักจะถูกระบุว่าเป็น จังหวัดนครปฐม 

1. จังหวัดนครปฐม (อารยธรรมทวารวดี)  ราวพุทธศตวรรษที่ 11–16 ถือเป็นจุดเริ่มต้นของยุคประวัติศาสตร์ในประเทศไทย โดยมีเอกลักษณ์โดดเด่นคือการได้รับอิทธิพลจาก พุทธศาสนาและศิลปะอินเดีย ที่ฝังรากลึกลงในดินแดนลุ่มแม่น้ำเจ้าพระยา

นครปฐมได้รับการยอมรับว่าเป็นศูนย์กลางของอาณาจักรทวารวดี ซึ่งเป็นยุคแรกที่เริ่มมีการรับอิทธิพลทางศาสนาและวัฒนธรรมจากอินเดียอย่างชัดเจน

• ลพบุรี–ศรีเทพ: นักวิชาการบางส่วนมองว่าอาจเป็นศูนย์กลางสำคัญอีกแห่งหนึ่ง โดยเฉพาะเมืองโบราณศรีเทพที่ได้รับการขึ้นทะเบียนเป็นมรดกโลก
• นครปฐม–อู่ทอง: เชื่อว่าเป็นศูนย์กลางหลักจากการพบจารึกเหรียญเงินคำว่า "ศรีทวารวดี ศวรปุณยะ"
  
  
• ศูนย์กลางและขอบเขตอำนาจ แม้ตำแหน่งศูนย์กลางที่แน่ชัดจะยังเป็นที่ถกเถียงในหมู่นักวิชาการ แต่มีข้อสันนิษฐานหลัก 2 กระแส
  
  

• หลักฐานสำคัญ: * องค์พระปฐมเจดีย์: แม้ปัจจุบันจะเป็นทรงระฆังคว่ำแบบสมัยรัตนโกสินทร์ แต่จากการขุดค้นพบว่าฐานเดิมเป็นสถูปทรงโอคว่ำแบบศิลปะอมราวดีของอินเดีย ซึ่งเก่าแก่กว่าสมัยสุโขทัยหลายร้อยปี

  • จารึกเหรียญเงิน: มีการพบเหรียญเงินที่มีจารึกอักษรปัลลวะ (อินเดียใต้) อ่านได้ว่า "ศรีทวารวดี ศวรปุณยะ" ซึ่งแปลว่า "บุญกุศลของพระเจ้าศรีทวารวดี" เป็นหลักฐานยืนยันการมีอยู่ของอาณาจักรโบราณในพื้นที่นี้

  • โบราณวัตถุ: ธรรมจักรศิลาและรูปปั้นกวางหมอบ ซึ่งเป็นสัญลักษณ์ของการเผยแผ่พระพุทธศาสนายุคแรก

• อายุประมาณ: 1,500 – 1,600 ปี (ราวพุทธศตวรรษที่ 11-12)

• ผังเมือง: มีเอกลักษณ์คือ "เมืองรูปวงรี" หรือรูปไข่ที่มีคูน้ำคันดินล้อมรอบ
  
  
• อัตลักษณ์ทางศิลปกรรมและศาสนา ทวารวดีเป็นยุคที่พุทธศาสนาเถรวาทรุ่งเรืองอย่างมาก ส่งผลให้เกิดพุทธศิลป์ที่เป็นเอกลักษณ์
  
  
• กลุ่มคนและภาษา ชาวมอญโบราณ: เชื่อกันว่าเป็นกลุ่มชนหลักที่สร้างอารยธรรมนี้ เนื่องจากพบจารึกด้วยตัวอักษรปัลลวะที่เขียนเป็น ภาษามอญโบราณ และภาษาบาลี–สันสกฤต ความเชื่อท้องถิ่น: มีการใช้ ตุ๊กตาเสียกบาล (รูปคนจูงลิง) สะท้อนความเชื่อเรื่องการสะเดาะเคราะห์และการรับเคราะห์แทนคน
  
  
•  การล่มสลาย
  อารยธรรมทวารวดีเริ่มเสื่อมอำนาจลงในช่วงพุทธศตวรรษที่ 16 จากการขยายอำนาจของ อาณาจักรขอม (เขมรโบราณ) และการเปลี่ยนแปลงทางภูมิศาสตร์ เช่น ลำน้ำเปลี่ยนทิศทางทำให้เมืองขาดแคลนน้ำ จนผู้คนอพยพย้ายถิ่นฐานไปสู่เมืองอื่น

อันดับรองลงมาที่มีความกึ่งตำนานและประวัติศาสตร์

หากนับตามการสร้างเมืองที่มีระบุในพงศาวดารหรือตำนานที่มีหลักฐานทางโบราณคดีสนับสนุน จะมีอีก 2 จังหวัดที่โดดเด่น

2. จังหวัดลำพูน (หริภุญชัย) อาณาจักร หริภุญชัย (ราวพุทธศตวรรษที่ 13–18) คืออารยธรรมที่เป็น "รากเหง้า" สำคัญของภาคเหนือ โดยเป็นอาณาจักรที่เชื่อมต่อระหว่าง อารยธรรมทวารวดี จากภาคกลางขึ้นสู่ ดินแดนล้านนา ในเวลาต่อมา

• อายุประมาณ: 1,300 กว่าปี (สร้างเมื่อประมาณ พ.ศ. 1200-1210)

• หลักฐาน: ตามตำนานระบุว่าพระนางจามเทวีเสด็จมาครองเมืองหริภุญชัย มีหลักฐานทางโบราณคดีคือ วัดจามเทวี (วัดกู่กุด) และ พระธาตุหริภุญชัย ซึ่งมีลักษณะสถาปัตยกรรมแบบทวารวดีตอนปลาย

• อัตลักษณ์ทางศิลปกรรม (ศิลปะหริภุญชัย) ศิลปะยุคนี้มีความผสมผสานระหว่างมอญทวารวดีและอิทธิพลท้องถิ่น
  
  
• ภาษาและวัฒนธรรม ภาษามอญโบราณ: พบศิลาจารึกจำนวนมากที่เขียนด้วยอักษรมอญโบราณ สะท้อนว่าประชากรหลักคือชาวมอญ เช่นเดียวกับอารยธรรมทวารวดี พุทธศาสนาเถรวาท: เป็นยุคที่พุทธศาสนาฝังรากลึกในภาคเหนือ ก่อนที่จะมีการสถาปนาอาณาจักรล้านนา
  
  
• การสิ้นสุดและการสืบทอด พระยาเม็งราย: ในปี พ.ศ. 1824 พญามังรายมหาราช (ผู้สร้างเชียงใหม่) ได้ยกทัพมายึดเมืองหริภุญชัยจากพระยายีบา เพื่อรวมดินแดนภาคเหนือให้เป็นหนึ่งเดียว มรดกที่หลงเหลือ: แม้อำนาจทางการเมืองจะสิ้นสุดลง แต่ศิลปวัฒนธรรมหริภุญชัยได้กลายเป็นพื้นฐานสำคัญให้แก่ ศิลปะล้านนา ในเวลาต่อมา

3. จังหวัดลพบุรี (ละโว้) ราวพุทธศตวรรษที่ 11–18 เป็นอาณาจักรโบราณที่ทรงอิทธิพลในลุ่มแม่น้ำเจ้าพระยาตอนบน (ปัจจุบันคือจังหวัดลพบุรี) โดยเป็นศูนย์กลางความเจริญที่เชื่อมโยงระหว่างวัฒนธรรม ทวารวดี และ ขอม ก่อนที่จะกลายเป็นส่วนหนึ่งของอาณาจักรอยุธยา

• อายุประมาณ: 1,000 - 1,200 ปี

• หลักฐาน: ปรากฏชื่อในพงศาวดารและมีโบราณสถานอย่าง พระปรางค์สามยอด และ ศาลพระกาฬ ซึ่งสะท้อนการเปลี่ยนผ่านของอิทธิพลจากทวารวดีไปสู่อารยธรรมขอมโบราณ

ข้อน่าสังเกตเพิ่มเติม ถ้าคุณมองไปที่ "ร่องรอยการอยู่อาศัยของมนุษย์" (ไม่ใช่ตัวจังหวัดหรือตัวเมือง):

• บ้านเชียง จ.อุดรธานี: มีหลักฐานมนุษย์อยู่มานานกว่า 3,500 - 5,000 ปี (ยุคโลหะ) แต่ไม่ได้มีสถานะเป็นเมืองต่อเนื่องจนกลายเป็นจังหวัดในเชิงโครงสร้างการปกครองเหมือนนครปฐมหรือลพบุรี

 หากนับความเป็นเมืองที่มีหลักฐานลายลักษณ์อักษรและโบราณวัตถุชัดเจนที่สุด นครปฐม คือคำตอบอันดับหนึ่งในเชิงประวัติศาสตร์ไทย