ทำไมบางจังหวัดของไทยจึงมีชื่อเรียกหลายชื่อ ? เปิดที่มาจากเมืองเก่าสู่ชื่อที่คนคุ้นเคย

เคยสงสัยไหมว่า ทำไมจังหวัดนครราชสีมาจึงถูกเรียกว่า “โคราช” อยู่เสมอหรือเหตุใดชื่อเมืองในเอกสารประวัติศาสตร์บางฉบับจึงไม่ตรงกับชื่อจังหวัดที่เราใช้กันในปัจจุบัน ?

ชื่อสถานที่ในประเทศไทยไม่ได้หยุดนิ่งอยู่กับที่ แต่เปลี่ยนแปลงตามการตั้งถิ่นฐาน การจัดระเบียบการปกครอง และการเปลี่ยนแปลงทางสังคมในแต่ละยุคสมัย

บางแห่งมีชื่อทางราชการ และชื่อเรียกทั่วไปที่ใช้ควบคู่กัน บางแห่งมีชื่อเก่าที่สะท้อนประวัติศาสตร์ของเมือง ขณะที่บางชื่อเกิดจากการรวมพื้นที่หรือการเปลี่ยนฐานะการปกครอง

การทำความเข้าใจชื่อเหล่านี้จึงช่วยให้เราเห็นว่า ชื่อจังหวัดที่ปรากฏบนแผนที่ในปัจจุบันอาจมีเรื่องราวเบื้องหลังยาวนานกว่าที่คิด

▪️นครราชสีมา กับชื่อที่คนไทยคุ้นเคยว่า “โคราช”

จังหวัดนครราชสีมาเป็นตัวอย่างที่เห็นได้ชัดที่สุดแห่งหนึ่ง เพราะแม้ชื่อทางราชการจะเป็นนครราชสีมา แต่ผู้คนจำนวนมากยังนิยมเรียกว่า “โคราช”

ข้อมูลประวัติจังหวัดจากหน่วยงานราชการระบุว่า ในอดีตบริเวณจังหวัดนครราชสีมามีเมืองโบราณที่เกี่ยวข้องกับชื่อโคราฆะปุระหรือโคราช และเมืองเสมา ซึ่งตั้งอยู่ในพื้นที่อำเภอสูงเนินในปัจจุบัน

ต่อมาในสมัยสมเด็จพระนารายณ์มหาราช มีการสร้างเมืองขึ้นในบริเวณตัวเมืองนครราชสีมาปัจจุบัน โดยนำชื่อที่เกี่ยวข้องกับเมืองเดิมมาผูกเป็นชื่อ “นครราชสีมา”

ชื่อโคราชจึงยังคงอยู่ในภาษาพูด และการเรียกขานทั่วไป แม้ชื่อทางราชการจะมีรูปแบบเต็มที่แตกต่างออกไป

ตัวอย่างนี้แสดงให้เห็นว่า ชื่อที่ผู้คนใช้ในชีวิตประจำวันอาจสืบทอดจากอดีตได้ยาวนาน แม้ระบบการปกครอง และชื่อทางราชการจะเปลี่ยนแปลงไปแล้วก็ตาม

▪️จาก “เมือง” สู่ “จังหวัด” ชื่อสถานที่เปลี่ยนตามระบบการปกครอง

ในอดีต การจัดระเบียบพื้นที่ของไทยมีรูปแบบแตกต่างจากระบบจังหวัดในปัจจุบัน

คำว่า “เมือง” เคยใช้เรียกพื้นที่ที่มีผู้ปกครอง และระบบบริหารในลักษณะของเมือง ก่อนที่จะมีการปฏิรูประบบราชการ  และจัดโครงสร้างการปกครองส่วนภูมิภาคให้เป็นระบบมากขึ้น

ในช่วงต้นพุทธศตวรรษที่ 25 การบริหารราชการมีการเปลี่ยนแปลงหลายด้าน รวมถึงการจัดระเบียบหน่วยการปกครอง และการใช้คำเรียกตำแหน่งต่างๆ

ข้อมูลจากสารานุกรมวัฒนธรรมไทยกล่าวถึงการเปลี่ยนคำว่า “เมือง” เป็น “จังหวัด” ใน พ.ศ. 2459 ซึ่งเป็นส่วนหนึ่งของการปรับระบบราชการในสมัยนั้น เมื่อโครงสร้างการปกครองเปลี่ยนไป ชื่อในเอกสารราชการจึงอาจแตกต่างจากชื่อที่ปรากฏในบันทึกเก่าหรือชื่อที่คนท้องถิ่นยังใช้กันอยู่

▪️“อยุธยา” เมืองเก่าที่ชื่อเปลี่ยนไปตามยุคสมัย

จังหวัดพระนครศรีอยุธยามีประวัติศาสตร์เกี่ยวข้องกับการเปลี่ยนแปลงชื่อ และสถานะทางการปกครองเช่นกัน

ข้อมูลประวัติหน่วยงานราชการในจังหวัดระบุว่า ในสมัยรัชกาลที่ 5 มีการจัดตั้งมณฑลกรุงเก่าขึ้นใน พ.ศ. 2438 ต่อมาใน พ.ศ. 2469 มีการเปลี่ยนชื่อจากมณฑลกรุงเก่าเป็นมณฑลอยุธยา

หลังการเปลี่ยนแปลงการปกครอง พ.ศ. 2475 และการปรับโครงสร้างราชการส่วนภูมิภาคในเวลาต่อมา อยุธยาจึงมีฐานะเป็นจังหวัดพระนครศรีอยุธยาเช่นเดียวกับปัจจุบัน

ตัวอย่างนี้แสดงให้เห็นว่า ชื่อในเอกสารแต่ละยุคอาจหมายถึงหน่วยการปกครองที่มีขอบเขตหรือสถานะแตกต่างกัน จึงไม่ควรนำชื่อเก่าทุกชื่อมาใช้แทนชื่อจังหวัดปัจจุบันโดยไม่ตรวจสอบบริบท

▪️เหตุใดบางพื้นที่จึงมีทั้งชื่อทางการ และชื่อที่คนท้องถิ่นใช้ ?

ชื่อสถานที่อาจมีหลายรูปแบบด้วยเหตุผลหลายประการ :

1. ชื่อเก่าสืบทอดอยู่ในภาษาพูด

ผู้คนอาจคุ้นเคยกับชื่อเดิมมาหลายชั่วอายุคน จึงยังใช้ชื่อนั้น แม้เอกสารราชการจะเปลี่ยนไปแล้ว

2. ชื่อทางราชการมีรูปแบบเต็มกว่าชื่อทั่วไป

ชื่อที่ใช้ในเอกสารทางราชการอาจมีความเป็นทางการมากกว่า ขณะที่ชื่อเรียกทั่วไปถูกย่อให้สั้นลง เพื่อให้พูดง่าย และจดจำสะดวก

3. การเปลี่ยนแปลงเขตการปกครอง

เมื่อมีการรวมเมือง แยกพื้นที่หรือจัดตั้งหน่วยการปกครองใหม่ ชื่อเดิมอาจยังปรากฏอยู่ในชื่อชุมชน ตำบลหรืออำเภอ แม้ชื่อหน่วยการปกครองระดับจังหวัดจะเปลี่ยนไปแล้ว

4. ประวัติศาสตร์ของพื้นที่มีหลายชั้น

พื้นที่หนึ่งอาจเคยอยู่ภายใต้การปกครองของรัฐหรืออาณาจักรที่แตกต่างกัน ชื่อที่หลงเหลืออยู่จึงอาจสะท้อนช่วงเวลาหลายยุค ไม่ใช่เพียงประวัติศาสตร์ตอนใดตอนหนึ่ง

▪️ชื่อสถานที่ช่วยให้นักประวัติศาสตร์ค้นหาอดีตได้อย่างไร ?

ชื่อสถานที่สามารถใช้เป็นเบาะแสในการค้นคว้าประวัติศาสตร์ได้ แต่ต้องใช้ร่วมกับหลักฐานประเภทอื่น

นักวิจัยอาจนำชื่อที่ปรากฏในเอกสารเก่ามาเปรียบเทียบกับแผนที่ บันทึกการเดินทาง จารึก และหลักฐานทางโบราณคดี เพื่อพิจารณาว่าสถานที่ที่กล่าวถึงน่าจะอยู่บริเวณใด

อย่างไรก็ตาม ชื่อที่คล้ายกันไม่ได้หมายความว่าจะเป็นสถานที่เดียวกันเสมอไป เพราะชื่อบางคำพบได้ในหลายพื้นที่   และการถอดเสียงจากภาษาเก่าหรือภาษาต่างประเทศอาจทำให้เกิดรูปแบบที่แตกต่างกัน การค้นหาที่มาของชื่อจึงต้องอาศัยทั้งหลักฐานทางภาษา ประวัติศาสตร์ และภูมิศาสตร์ประกอบกัน

▪️สรุป 

จังหวัดบางแห่งของไทยมีชื่อเรียกหลายชื่อ เพราะชื่อสถานที่เป็นสิ่งที่เปลี่ยนแปลงตามเวลา ทั้งจากการปรับระบบราชการ การสืบทอดภาษาพูด และประวัติศาสตร์ของชุมชน

ครั้งต่อไปเมื่อได้ยินชื่อเมืองที่แตกต่างจากชื่อจังหวัดบนแผนที่ ลองค้นหาดูว่าชื่อนั้นมีที่มาอย่างไร เพราะชื่อที่ดูเหมือนเป็นเพียงคำเรียกสั้นๆ อาจเป็นร่องรอยของประวัติศาสตร์ที่ยาวนานหลายร้อยปี

••• ••• •••