เมื่อศิลปินตัดสินใจ ขังตัวเองไว้ในก้อนหิน

ย้อนไปในปี 2017 กลางกรุงปารีสที่เต็มไปด้วยงานศิลปะล้ำ ๆ และผู้คนที่พร้อมเปิดใจให้กับความแปลกใหม่ มีการแสดงสดชิ้นหนึ่งที่ทำให้คนทั้งวงการศิลปะต้องหยุดมอง แล้วถามตัวเองเบา ๆ ว่า “เดี๋ยวก่อนนะ... เขาจะอยู่ในนั้นจริง ๆ เหรอ?” ชายคนนั้นคือ อับราฮัม ปวงเชอวาล ศิลปินสายแสดงสดชาวฝรั่งเศส ผู้ตัดสินใจทำบางอย่างที่ฟังดูเหมือนเป็นไอเดียจากบทกวีเหนือจริงปนหนังทดลอง นั่นคือการเข้าไปอาศัยอยู่ “ภายในก้อนหิน” เป็นเวลาถึงหนึ่งสัปดาห์เต็ม

ผลงานชิ้นนี้มีชื่อเรียบง่ายแต่ชวนขนลุกนิด ๆ ว่า Pierre หรือ “ก้อนหิน” จัดแสดงที่พิพิธภัณฑ์ศิลปะร่วมสมัย Palais de Tokyo สถานที่ซึ่งคุ้นเคยกับความท้าทายของศิลปะร่วมสมัยอยู่แล้ว แต่ถึงอย่างนั้น ผลงานนี้ก็ยังโดดเด่นชนิดที่ใครได้ยินเป็นต้องเงยหน้าขึ้นมาทันที เพราะมันไม่ใช่แค่การเอาตัวเองไปอยู่ในพื้นที่แคบ ๆ แต่มันคือการยอมให้ร่างกายและจิตใจเข้าไปปะทะกับความโดดเดี่ยวแบบถึงแก่น

ก้อนหินที่อับราฮัมเข้าไปอยู่ไม่ใช่ก้อนหินประกอบฉากหรือวัตถุจำลองสวย ๆ สำหรับตั้งโชว์ แต่มันคือหินปูนขนาดมหึมาหนักถึง 12 ตัน ด้านในถูกเจาะเป็นโพรงให้พอดีกับรูปร่างของเขาอย่างแทบไม่น่าเชื่อ พื้นที่ที่เหลือมีมากพอแค่ให้นั่งตัวตรงได้เท่านั้น การขยับตัวแทบเป็นไปไม่ได้ พูดอีกแบบคือ มันไม่ใช่การ “อยู่ในหิน” แบบโรแมนติกชวนฝัน แต่มันคือการยัดตัวเองเข้าไปในสภาพแวดล้อมที่ทั้งอึดอัด แข็งทื่อ และไม่เปิดโอกาสให้ร่างกายได้ผ่อนคลายแม้แต่น้อย

เมื่อการแสดงเริ่มต้นขึ้น ร่างของอับราฮัมก็ถูกปิดผนึกไว้ภายในอย่างแท้จริง เขามีเพียงเสบียงเล็กน้อยที่ซ่อนอยู่ในช่องแคบ ๆ ไม่ว่าจะเป็นน้ำเปล่า ซุป และเนื้อแห้ง ฟังดูเหมือนรายการของใช้สำหรับนักบวชผู้สละโลก มากกว่าจะเป็นของศิลปินในพิพิธภัณฑ์ใหญ่ใจกลางเมือง และแน่นอนว่า มีสิ่งหนึ่งที่ไม่มีวิธีหลีกเลี่ยงเลย นั่นคือเขาต้องใช้ชีวิตอยู่ร่วมกับของเสียจากร่างกายตัวเองตลอดช่วงเวลานั้น ความจริงข้อนี้เองที่ทำให้ผลงานชิ้นนี้ไม่ใช่แค่ “แปลก” แต่ยังพาเราไปแตะขอบของคำถามสำคัญว่า มนุษย์จะยังรับมือกับตัวเองได้มากแค่ไหน เมื่อถูกตัดขาดจากความสะดวกสบายพื้นฐานแทบทุกอย่าง

ถึงอย่างนั้น จุดประสงค์ของอับราฮัมไม่ได้มีไว้เพื่อเรียกเสียงฮือฮาด้วยความพิสดารเพียงอย่างเดียว เขาไม่ได้แค่อยากโชว์ว่าตัวเองอดทนได้มากกว่าคนอื่น แต่กำลังทดลองกับเรื่องที่ลึกและเก่าแก่ไม่แพ้มนุษยชาติเอง นั่นคือความอดทน การรับรู้เวลา และความโดดเดี่ยว เมื่อเราไม่มีแสงแดด ไม่มีท้องฟ้า ไม่มีนาฬิกา และไม่มีระยะทางให้เดิน ชีวิตจะเหลืออะไรให้ยึดเกาะบ้าง? เวลายังจะไหลแบบเดิมอยู่ไหม หรือมันจะละลายกลายเป็นอะไรบางอย่างที่จับต้องไม่ได้

พอผ่านไปสามวัน สิ่งที่น่าสนใจอย่างประหลาดก็เริ่มเกิดขึ้น ผู้ชมในพิพิธภัณฑ์ไม่ได้แค่มายืนดู “คนในก้อนหิน” เหมือนดูวัตถุจัดแสดงอีกชิ้นหนึ่ง แต่เริ่มมีปฏิสัมพันธ์กับก้อนหินนั้นมากขึ้น บางคนพูดกับเขาผ่านรอยแยกเล็ก ๆ บางคนอ่านบทกวีให้ฟัง บางคนกระซิบเล่าความฝัน หรือแม้แต่ฝันร้ายของตัวเองให้ก้อนหินได้รับรู้ บรรยากาศทั้งหมดค่อย ๆ เปลี่ยนจากการชมงานศิลปะ ไปเป็นพิธีกรรมประหลาดบางอย่างที่ผู้คนเอาความรู้สึกของตัวเองมาฝากไว้กับวัตถุเงียบงันชิ้นหนึ่ง

และที่น่าสนใจก็คือ อับราฮัมเองกลับรู้สึกว่า คนเหล่านั้นไม่ได้กำลังคุยกับเขาโดยตรงเลย แต่เหมือนกำลังพูดกับ “ก้อนหิน” มากกว่า ราวกับเมื่อเขาเข้าไปอยู่ข้างใน เขาไม่ได้เป็นเพียงศิลปินผู้แสดงสดอีกต่อไป แต่ค่อย ๆ กลายเป็นส่วนหนึ่งของวัตถุนั้น เป็นตัวกลาง เป็นโพรง เป็นความเงียบ เป็นสิ่งที่รับฟังโดยไม่โต้ตอบ ความเป็นมนุษย์ของเขาดูเหมือนจะค่อย ๆ ละลายเข้ากับความเป็นหินทีละน้อย

ขณะเดียวกัน ชีวิตภายในก้อนหินก็เริ่มกัดกินการรับรู้เวลาของเขาอย่างช้า ๆ แต่เด็ดขาด อับราฮัมแทบไม่รู้เลยว่าขณะนั้นเป็นกลางวันหรือกลางคืน โลกภายนอกเหลือเพียงเสียงกิจกรรมในพิพิธภัณฑ์ที่ลอดเข้ามาเป็นช่วง ๆ ราวกับเป็นคลื่นเสียงจากอีกจักรวาลหนึ่ง การนอนซึ่งปกติเป็นกิจกรรมธรรมดาที่แทบไม่ต้องคิด กลับกลายเป็นเรื่องประหลาด เขาไม่แน่ใจด้วยซ้ำว่าตัวเองหลับจริงหรือไม่ หรือเพียงแค่ลอยค้างอยู่ในภาวะกึ่งฝันกึ่งตื่นเท่านั้น

ยิ่งเวลาผ่านไป ประสบการณ์ภายในนั้นก็ยิ่งเหมือนไม่ได้เกิดขึ้นในโลกปกติอีกต่อไป บางช่วงเขารู้สึกเหมือนตัวเองกำลังลอยไปอยู่ในโลกอีกใบ บางครั้งเวียนหัวจนเหมือนทุกอย่างกำลังสั่นไหว ทั้งที่ร่างกายแทบไม่ได้เคลื่อนไหวเลยแม้แต่น้อย และในบางขณะ ความหลงทางก็เข้าครอบงำจนเขาไม่แน่ใจด้วยซ้ำว่าตัวเองอยู่ที่ไหน ภาวะเหล่านี้ฟังดูคล้ายความฝัน คล้ายอาการเมาเรือ คล้ายสมาธิขั้นลึก และคล้ายความสับสนจากการถูกตัดขาดจากโลกพร้อมกันทั้งหมด

เมื่อครบหนึ่งสัปดาห์ ก้อนหินถูกเปิดออกในที่สุด และอับราฮัมก็ได้สูดอากาศบริสุทธิ์อีกครั้ง เป็นช่วงเวลาที่ฟังดูธรรมดาเหลือเกินสำหรับคนทั่วไป แต่คงยิ่งใหญ่ราวปาฏิหาริย์สำหรับคนที่เพิ่งใช้เวลาทั้งสัปดาห์อยู่ในโพรงแคบมืดภายในหิน 12 ตัน เขาบอกกับนักข่าวว่ารู้สึกมึนงงเล็กน้อย ซึ่งก็นับเป็นคำอธิบายที่สุภาพมาก สำหรับใครก็ตามที่เพิ่งออกมาจากชีวิตแบบนั้น เขายอมรับอย่างขำ ๆ ด้วยว่า ออกแบบพื้นที่ข้างในเล็กเกินไป แต่ถึงอย่างนั้น เขาก็ยังมีสุขภาพจิตที่ดี และทิ้งท้ายด้วยประโยคที่ทั้งตลก ทั้งอ่อนโยน และชวนให้ภาพทั้งหมดดูเหนือจริงยิ่งกว่าเดิมว่า “ผมอยากขอบคุณมันมาก เพราะมันต้อนรับผมอย่างอบอุ่น”

บางที นั่นอาจเป็นเสน่ห์ประหลาดของงานชิ้นนี้ก็ได้ เพราะสุดท้ายแล้ว Pierre ไม่ได้เล่าเรื่องคนเอาตัวเองไปขังไว้ในหินเพื่อทดสอบความอึดเท่านั้น แต่มันเล่าเรื่องความสัมพันธ์ระหว่างมนุษย์กับความเงียบ ระหว่างร่างกายกับพื้นที่จำกัด และระหว่างผู้ชมกับสิ่งที่ดูเหมือนไม่มีชีวิต ทว่าเปิดพื้นที่ให้ความรู้สึกของทุกคนไหลเข้าไปได้อย่างน่าประหลาด และยิ่งคิด ก็ยิ่งน่าทึ่งว่า ในโลกที่เต็มไปด้วยความเร่งรีบและเสียงดัง บางครั้งงานศิลปะที่ทรงพลังที่สุด อาจเป็นเพียงชายคนหนึ่งที่ยอมนั่งนิ่ง ๆ อยู่ในก้อนหิน แล้วปล่อยให้โลกภายนอกค่อย ๆ เข้ามาคุยกับความเงียบของเขาเอง