ไม่ใช่แค่ฝังแล้วจบ-คนโบราณป้องกันโจรหัวขโมยขุดเจาะสุสานยังไง

หากมองย้อนกลับไปในประวัติศาสตร์ จะพบว่าการปล้นสุสาน การขุดเจาะเจดีย์ หรือการลักลอบค้นหาสมบัติในสถานที่ฝังศพ ไม่ใช่เรื่องใหม่เลย แต่เป็นอาชีพผิดกฎหมายที่มีอายุเกือบจะพอ ๆ กับอารยธรรมมนุษย์เอง เมื่อใดก็ตามที่มีการฝังทองคำ อัญมณี เครื่องประดับ หรือวัตถุล้ำค่าไว้กับผู้ตาย เมื่อนั้นก็ย่อมมีคนที่อยากได้สิ่งเหล่านั้นเช่นกัน

 

เรื่องที่น่าสนใจก็คือ คนโบราณไม่ได้ไร้เดียงสาจนคิดว่าหลุมศพจะปลอดภัยตลอดไป หลายอารยธรรมรู้ดีว่าหลังพิธีศพจบลง อาจมีโจรเข้ามาขุดค้นในอีกไม่กี่วัน ไม่กี่เดือน หรืออีกหลายร้อยปีข้างหน้า จึงเกิดการแข่งขันกันอย่างเงียบ ๆ ระหว่าง “ผู้สร้างสุสาน” กับ “นักล่าสมบัติ” มาเป็นเวลานับพันปี

 

ในหลายกรณี วิธีป้องกันโจรมีความซับซ้อนจนคล้ายกับการออกแบบฐานทัพลับหรือห้องนิรภัยมากกว่าสถานที่ฝังศพ

 

ที่อียิปต์โบราณถือเป็นหนึ่งในตัวอย่างที่โด่งดังที่สุด ฟาโรห์จำนวนมากถูกฝังพร้อมสมบัติมหาศาล ไม่ว่าจะเป็นทองคำ เครื่องราชกกุธภัณฑ์ รถศึก เฟอร์นิเจอร์ เครื่องราง หรือแม้กระทั่งอาหารสำหรับโลกหลังความตาย ความมั่งคั่งระดับนี้ย่อมดึงดูดโจรจำนวนมาก

 

ช่วงแรก ๆ ฟาโรห์นิยมสร้างพีระมิดขนาดใหญ่ ซึ่งมองเห็นได้จากระยะไกลหลายกิโลเมตร แม้จะยิ่งใหญ่อลังการ แต่ก็มีข้อเสียสำคัญคือแทบจะเป็นป้ายประกาศขนาดยักษ์ว่า “ข้างในมีของมีค่า” ไม่น่าแปลกใจที่พีระมิดแทบทุกแห่งถูกปล้นจนเกลี้ยงตั้งแต่สมัยโบราณ หลายแห่งถูกปล้นหลังสร้างเสร็จเพียงไม่นาน

 

เมื่อราชวงศ์อียิปต์เรียนรู้บทเรียนนี้ จึงเริ่มเปลี่ยนวิธีฝังพระศพ จากการสร้างพีระมิดเด่นสะดุดตา ไปสู่การขุดสุสานซ่อนอยู่ในหุบเขากลางทะเลทรายที่ปัจจุบันเรียกว่า Valley of the Kings แนวคิดคือซ่อนตำแหน่งแทนที่จะอวดความยิ่งใหญ่ สุสานหลายแห่งถูกเจาะลึกเข้าไปในภูเขา ทางเดินคดเคี้ยว ซับซ้อน และมีการอำพรางทางเข้าอย่างแนบเนียน บางแห่งสร้างกำแพงปลอม บางแห่งถมเศษหินปิดปากทางเข้า จนภายนอกดูเหมือนภูเขาธรรมดา

 

นอกจากการซ่อนตำแหน่งแล้ว ยังมีการใช้กับดักทางสถาปัตยกรรม เช่น ทางเดินตัน ห้องปลอม หลุมลึก หรือการวางหินขนาดมหึมาปิดทางเดินภายใน หากโจรสามารถเปิดประตูชั้นแรกได้ ก็ยังต้องเจอกับสิ่งกีดขวางอีกหลายชั้น สุสานของ Tutankhamun กลายเป็นตัวอย่างที่มีชื่อเสียง เพราะเป็นหนึ่งในไม่กี่สุสานที่รอดพ้นการปล้นครั้งใหญ่ ทำให้โลกยุคใหม่ได้เห็นสมบัติจำนวนมหาศาลที่หลงเหลืออยู่ภายใน

 

ในความเป็นจริง สุสานอียิปต์จำนวนมากไม่ได้รอดเพราะกับดักอันน่าสะพรึงกลัวตามภาพยนตร์ แต่รอดเพราะถูกซ่อนดี หรือถูกเศษดินหินทับถมจนไม่มีใครสังเกตเห็น

 

ส่วนเรื่อง “คำสาปฟาโรห์” ที่เป็นที่รู้จักทั่วโลก ก็อาจมองได้ว่าเป็นอีกวิธีหนึ่งในการขู่โจร แม้หลายกรณีจะถูกแต่งเติมภายหลัง แต่แนวคิดการใช้คำสาปปรากฏในวัฒนธรรมโบราณจริง ๆ มีการสลักข้อความประมาณว่า ผู้ใดรบกวนสถานที่ศักดิ์สิทธิ์จะพบกับหายนะ โรคภัย หรือการลงโทษจากเทพเจ้า สำหรับคนยุคโบราณที่มีความเชื่อเรื่องวิญญาณอย่างลึกซึ้ง ข้อความลักษณะนี้อาจมีผลทางจิตใจมากกว่าการสร้างประตูเหล็กเพื่อป้องกันเสียอีก

 

หากขยับมาที่จีน จะพบว่าการป้องกันสุสานก้าวไปอีกระดับหนึ่ง จักรพรรดิหลายพระองค์สร้างสุสานขนาดมหึมาที่ใช้แรงงานนับแสนคน บางแห่งใช้เวลาก่อสร้างหลายสิบปี ตัวอย่างที่โด่งดังที่สุดคือสุสานของ Qin Shi Huang จักรพรรดิองค์แรกผู้รวมแผ่นดินจีน บันทึกโบราณระบุว่าสุสานแห่งนี้มีการออกแบบซับซ้อนอย่างมาก มีแม่น้ำปรอทจำลองภูมิประเทศจีนอยู่ภายใน และมีเครื่องยิงหน้าไม้อัตโนมัติที่พร้อมยิงผู้บุกรุก

 

นักประวัติศาสตร์ยังถกเถียงกันว่าส่วนใดเป็นข้อเท็จจริงและส่วนใดเป็นการขยายความ แต่การสำรวจทางวิทยาศาสตร์พบว่าพื้นที่รอบสุสานมีระดับปรอทสูงผิดปกติ ซึ่งทำให้เรื่องเล่าเกี่ยวกับแม่น้ำปรอทดูน่าสนใจขึ้นมาก

 

สิ่งที่น่าทึ่งอีกอย่างคือ จีนนิยมใช้ “สุสานลวง” หรือ “ตำแหน่งหลอก” ในหลายยุคสมัย เมื่อจักรพรรดิสวรรคต ขบวนแห่ศพอาจเดินทางหลายเส้นทางพร้อมกัน เพื่อไม่ให้ใครรู้ว่าพระศพถูกนำไปฝังที่ใดแน่ บางแห่งสร้างเนินดินหลายลูกให้คล้ายกัน บางแห่งสร้างอาคารหลอกขึ้นมาหลายจุด ทำให้ผู้บุกรุกสับสน

 

มีตำนานเล่าว่าแรงงานที่สร้างสุสานบางส่วนถูกกักตัวหรือห้ามเปิดเผยข้อมูล เพื่อป้องกันการรั่วไหลของตำแหน่งห้องเก็บสมบัติ แม้รายละเอียดหลายเรื่องยังเป็นที่ถกเถียง แต่ก็สะท้อนว่าคนโบราณตระหนักถึงปัญหาการปล้นสุสานอย่างมาก

 

ขณะที่ฝั่งยุโรป รอบทะเลเมดิเตอร์เรเนียน สุสานของชาวกรีกและโรมันก็เผชิญปัญหาเดียวกัน หลายแห่งมีการออกแบบทางเดินซับซ้อน ประตูหินขนาดใหญ่ และการฝังห้องเก็บทรัพย์ลึกลงไปใต้ดิน บางพื้นที่นิยมจารึกคำขู่โดยตรง เช่น ผู้ใดเปิดหลุมศพจะถูกเทพเจ้าลงโทษ หรือจะพบจุดจบอันเลวร้าย แน่นอนว่าคำขู่เหล่านี้ไม่ได้หยุดโจรทั้งหมด แต่ก็ช่วยคัดกรองผู้ที่ยังมีความเกรงกลัวต่อสิ่งเหนือธรรมชาติ

 

ในอเมริกากลาง อารยธรรมมายาและชนพื้นเมืองหลายกลุ่มก็มีวิธีป้องกันทรัพย์สินคล้ายกัน หลุมฝังศพบางแห่งถูกสร้างใต้สิ่งก่อสร้างสำคัญ เช่น วิหารหรือพีระมิด ทำให้การเข้าถึงต้องรื้อโครงสร้างขนาดใหญ่ก่อน บางแห่งใช้ทางเดินแคบมาก ซ่อนทางเข้าไว้หลังผนังหิน หรือสร้างห้องหลายชั้นเพื่อทำให้ผู้บุกรุกเสียเวลา

 

ในยุโรปยุคกลาง ปัญหาที่พบไม่ได้มีแค่โจรล่าสมบัติ แต่ยังรวมถึงการขโมยศพ ขโมยเครื่องประดับ และการรื้อสุสานเพื่อนำโลหะมีค่าไปขาย โบสถ์จำนวนมากจึงสร้างห้องใต้ดินหนาแน่น ใช้ประตูเหล็กหลายชั้น และมีผู้เฝ้าดูแลตลอดเวลา

 

สำหรับประเทศไทย แม้จะไม่ได้มีสุสานทองคำระดับฟาโรห์หรือจักรพรรดิ แต่การลักลอบขุดค้นโบราณสถานเกิดขึ้นมานานเช่นกัน อาณาจักรโบราณในดินแดนไทย ไม่ว่าจะเป็นวัฒนธรรมทวารวดี ละโว้ สุโขทัย ล้านนา หรืออยุธยา ต่างมีการฝังวัตถุมงคล พระพุทธรูป เครื่องประดับ หรือของมีค่าไว้ในเจดีย์และสถูป

 

โจรจำนวนไม่น้อยเชื่อว่าภายในฐานเจดีย์มีทองคำ พระเครื่องโบราณ หรือพระบรมสารีริกธาตุที่สามารถนำไปขายได้ จึงเกิดการลักลอบขุดเจาะเจดีย์มาหลายร้อยปี หลายวัดจึงนิยมสร้างเจดีย์แบบมีแกนทึบ ไม่มีห้องภายในให้เข้าถึงง่าย ต่างจากภาพที่หลายคนจินตนาการว่าข้างในต้องมีห้องสมบัติลับ บางแห่งบรรจุของสำคัญไว้ลึกมากในแกนกลาง แล้วก่ออิฐหุ้มหลายชั้นจนแยกไม่ออกว่าจุดใดคือบริเวณเก็บรักษาของจริง

 

ในสมัยอยุธยาและรัตนโกสินทร์ตอนต้น ยังมีการบรรจุพระบรมสารีริกธาตุหรือวัตถุศักดิ์สิทธิ์ไว้ในผอบหลายชั้นซ้อนกัน ตั้งแต่ทองคำ เงิน สำริด และหิน เพื่อเพิ่มความปลอดภัย เมื่อโจรสามารถเข้าถึงชั้นแรกได้ ก็ยังต้องเจอชั้นถัดไปอีกหลายระดับ

 

ในพื้นที่โบราณสถานหลายแห่งของไทย นักโบราณคดีพบร่องรอยหลุมขุดผิดกฎหมายที่เกิดขึ้นก่อนการสำรวจทางวิชาการหลายสิบหรือหลายร้อยปี แสดงว่าการล่าสมบัติเกิดขึ้นต่อเนื่องมาเป็นเวลานาน นอกจากการซ่อนวัตถุ คนไทยโบราณยังใช้ความเชื่อเป็นเกราะป้องกันอีกชั้นหนึ่ง

 

เรื่องเล่าเกี่ยวกับอาถรรพ์เจดีย์ ผีเฝ้าสมบัติ วิญญาณผู้รักษากรุ หรือผู้ที่ขโมยของศักดิ์สิทธิ์แล้วพบเคราะห์ร้าย ปรากฏอยู่แทบทุกภูมิภาค ไม่ว่าจะเป็นเรื่องจริงหรือเรื่องเล่า จุดประสงค์สำคัญคือการสร้างความเกรงกลัว เพื่อให้คนลังเลก่อนเข้าไปทำลายโบราณสถาน น่าสนใจว่าหลักการนี้พบได้แทบทุกมุมโลก

 

เมื่อเทคโนโลยีรักษาความปลอดภัยยังไม่มี คนโบราณจึงใช้ทั้งสถาปัตยกรรม วิศวกรรม จิตวิทยา และความเชื่อทางศาสนาผสมกัน บางแห่งเลือกซ่อน บางแห่งเลือกหลอก บางแห่งเลือกสร้างเขาวงกต บางแห่งเลือกใช้คำสาป บางแห่งเลือกสร้างห้องปลอมเพื่อให้โจรเสียเวลา และบางแห่งเลือกทำทุกวิธีพร้อมกัน

 

ที่ตลกปนเศร้าใจก็คือ แม้ผู้สร้างจะทุ่มเทคิดวิธีป้องกันอย่างละเอียดเพียงใด สุสานและเจดีย์จำนวนมากทั่วโลกก็ยังถูกปล้นอยู่ดี บางแห่งถูกปล้นเพียงไม่กี่ปีหลังสร้างเสร็จ บางแห่งถูกปล้นโดยคนงานก่อสร้างที่รู้แผนผังทั้งหมด บางแห่งถูกปล้นโดยเจ้าหน้าที่รัฐ หรือแม้แต่ผู้ดูแลสถานที่เอง

 

กระนั้นก็ตาม ยังมีบางแห่งที่สามารถรักษาความลับเอาไว้ได้นานหลายพันปี รอให้คนรุ่นหลังค้นพบด้วยวิธีทางโบราณคดีแทนการขุดล่าสมบัติ และทุกครั้งที่มีการเปิดสุสานหรือกรุโบราณที่ไม่เคยถูกแตะต้องมาก่อน ก็เหมือนการเปิดแคปซูลเวลา ที่เก็บเรื่องราวของผู้คนในอดีตเอาไว้ตั้งแต่วันที่สถานที่แห่งนั้นถูกปิดผนึกเป็นครั้งสุดท้ายเมื่อหลายศตวรรษหรือหลายหัสวรรษก่อน