เปิดที่มา “โอเลี้ยง–โกปี๊” กาแฟโบราณไทย ที่เกิดจากการเอาตัวรอดยุคสงคราม

        กาแฟโบราณแก้วโปรดที่คุณดื่มมาตั้งแต่รุ่นปู่ย่าตายาย แท้จริงแล้วอาจซ่อนความลับที่น่าทึ่งไว้มากกว่าแค่รสชาติเข้มข้น แต่มันคือบันทึกประวัติศาสตร์ที่เล่าเรื่องราวการอพยพของชาวจีนโพ้นทะเล ภูมิปัญญาการแก้ปัญหาในวิกฤตสงครามโลกครั้งที่ 2 และวัฒนธรรมการดื่มที่หลอมรวมจนกลายเป็นเอกลักษณ์คู่สังคมไทย

        จุดเริ่มต้นของกาแฟในไทยแบ่งออกเป็น 2 เส้นทาง เส้นทางแรกคือ "เข้าแฟ่" ที่รับมาจากตะวันตกและแพร่หลายในชนชั้นสูง แต่อีกเส้นทางที่กลายเป็นวิถีชีวิตคนทั่วไปคือ "โกปี๊" ของชาวจีนแต้จิ๋วที่นำวัฒนธรรมนันยางเข้ามาเผยแพร่จนเกิดเป็น "สภากาแฟ" ที่ผู้คนมาล้อมวงคุยกัน อย่างไรก็ตาม จุดเปลี่ยนสำคัญเกิดขึ้นในช่วงสงครามโลกครั้งที่ 2 เมื่อเมล็ดกาแฟขาดแคลนและมีราคาแพง พ่อค้าชาวจีนจึงใช้ภูมิปัญญาเอาตัวรอดโดยนำธัญพืชอย่าง ข้าวโพด ข้าวคั่ว ถั่วเหลือง งาดำ และที่สำคัญที่สุดคือ "เมล็ดมะขามคั่ว" มาผสมลงในกระทะคั่วร่วมกับน้ำตาลทรายแดงและเนยเทียม เพื่อให้ได้สีดำเข้ม กลิ่นหอมไหม้ และความหนืดที่ใกล้เคียงกับกาแฟแท้

        คำว่า "โอ" ในภาษาแต้จิ๋วแปลว่า ดำ เมื่อรวมกับ "ยั้วะ" (ร้อน) จึงกลายเป็น โอยยั้วะ (กาแฟดำร้อน) และเมื่อรวมกับ "เลี้ยง" (เย็น) จึงกลายเป็น โอเลี้ยง (กาแฟดำเย็น) ส่วนเมนู "ยกล้อ" มีที่มาจากลีลาการราดนมข้นจืดที่ยกกระป๋องขึ้นสูงเปรียบเสมือนการยกล้อรถจักรยานยนต์ หรืออีกนัยหนึ่งคือโลโก้รูปจักรยานบนกระป๋องนมในอดีต สำหรับเมนูชื่อแปลกอย่าง "จั๊มบะ" (โอเลี้ยงผสมน้ำหวานสีแดง) มีรากฐานมาจากคำว่า "จำบะ" ในภาษาแต้จิ๋วที่สื่อถึงการทำอย่างเต็มที่ และถูกนำไปเปรียบเปรยกับลีลาการส่ายกระป๋องนมของแม่ค้าที่คล้ายกับการเต้นระบำเปลื้องผ้าในยุคนั้น

        แม้ในปัจจุบันกาแฟสายพันธุ์แท้จะหาซื้อได้ง่ายขึ้น แต่สูตรผสมธัญพืชคั่วก็ยังคงอยู่เป็นมรดกทางวัฒนธรรม อย่างไรก็ตาม การดื่มเครื่องดื่มเหล่านี้ควรระวังเรื่องปริมาณน้ำตาลที่ค่อนข้างสูงจากการปรุงแต่งรสชาติเพื่อกลบความขมไหม้ของธัญพืช การสั่งแบบลดความหวานหรือดื่มเป็นครั้งคราวจึงเป็นทางเลือกที่ดีในการซึมซับประวัติศาสตร์ในแก้วกาแฟได้อย่างปลอดภัย

        โอเลี้ยงและกาแฟโบราณเมนูต่างๆ ไม่ใช่เพียงเครื่องดื่มดับกระหาย แต่คือรหัสทางวัฒนธรรมที่บรรจุเรื่องราวการดิ้นรนและการปรับตัวของมนุษย์ ทุกครั้งที่ได้ยินเสียงช้อนกระทบแก้วในสภากาแฟ นั่นคือเสียงสะท้อนของประวัติศาสตร์ที่มีชีวิตและยังคงก้าวเดินต่อไปในยุคปัจจุบัน