ความเชื่อโบราณเตือนห้ามทุบจอมปลวก เชื่ออาจนำเคราะห์ร้าย

เมื่อครู่นี้ผู้เขียนได้อ่านบทความหนึ่งเกี่ยวกับความเชื่อของคนสมัยก่อนที่หลายคนอาจเคยได้ยินผ่านหูมาตั้งแต่ยังเด็ก โดยเฉพาะคนที่เติบโตในต่างจังหวัดหรือในชนบท คำเตือนนั้นก็คือ “อย่าไปทุบจอมปลวกใหญ่” เพราะผู้เฒ่าผู้แก่เชื่อกันว่า จอมปลวกไม่ใช่เพียงกองดินธรรมดาที่ปลวกสร้างขึ้นมา แต่บางแห่งอาจเป็นที่สถิตของสิ่งลี้ลับหรือดวงวิญญาณที่มองไม่เห็น หากใครไปทำลายหรือไปลบหลู่โดยไม่รู้กาลเทศะ อาจเกิดเหตุไม่ดีขึ้นกับตัวเองได้

ในอดีตตามป่าตามทุ่ง หรือแม้แต่ตามหัวไร่ปลายนา มักจะพบจอมปลวกขนาดใหญ่ตั้งอยู่เงียบ ๆ ท่ามกลางธรรมชาติ บางจอมสูงกว่าคนเสียอีก คนรุ่นก่อนจึงมองว่าจอมปลวกที่มีขนาดใหญ่และอยู่มานานนั้นเป็นสถานที่ที่มีความศักดิ์สิทธิ์ หลายพื้นที่เชื่อว่าอาจเป็นที่อยู่อาศัยของเจ้าที่เจ้าทาง หรือวิญญาณที่สถิตอยู่ตามธรรมชาติ

ผู้เฒ่าผู้แก่จึงมักเตือนลูกหลานอยู่เสมอว่า หากพบจอมปลวกใหญ่ อย่าไปทุบ อย่าไปทำลาย และอย่าไปพูดจาลบหลู่ เพราะเกรงว่าจะเป็นการรบกวนสิ่งที่มองไม่เห็น บางคนเล่าว่ามีผู้ที่เคยไปขุดหรือไปทุบจอมปลวกเล่น ๆ แล้วภายหลังกลับเจ็บป่วยกะทันหัน หรือเกิดอุบัติเหตุโดยไม่คาดคิด เรื่องราวเช่นนี้จึงถูกเล่าขานต่อกันมาจนกลายเป็นความเชื่อที่ฝังแน่นในสังคมชนบทมานาน

บางหมู่บ้านถึงกับมีธรรมเนียมว่า หากจำเป็นต้องขุดหรือรื้อจอมปลวกจริง ๆ เช่น เพื่อปรับพื้นที่ทำการเกษตร เจ้าของที่ดินจะต้องจุดธูปบอกกล่าวก่อน ขอขมาเจ้าที่เจ้าทางตามความเชื่อ เพื่อให้เกิดความสบายใจและถือเป็นการแสดงความเคารพต่อสิ่งที่อาจสถิตอยู่ในบริเวณนั้น

แม้ในมุมของวิทยาศาสตร์จะอธิบายว่า จอมปลวกเป็นเพียงโครงสร้างที่ปลวกสร้างขึ้นเพื่ออยู่อาศัยและควบคุมอุณหภูมิภายในรัง แต่ในอีกมุมหนึ่ง นักวิชาการบางคนก็ให้ความเห็นว่า ความเชื่อของคนโบราณอาจเป็นกุศโลบายในการสอนให้คนเคารพธรรมชาติ เพราะจอมปลวกมีบทบาทสำคัญต่อระบบนิเวศ ช่วยพรวนดิน ทำให้ดินร่วนซุย และช่วยให้ธาตุอาหารในดินหมุนเวียนดีขึ้น

หากมนุษย์ไปทำลายจอมปลวกโดยไม่จำเป็น อาจส่งผลต่อสภาพดินและสิ่งมีชีวิตเล็ก ๆ ในธรรมชาติที่พึ่งพาอาศัยกันอยู่ จึงไม่ใช่เรื่องแปลกที่คนรุ่นก่อนจะใช้เรื่องของสิ่งศักดิ์สิทธิ์หรือวิญญาณมาเป็นเครื่องเตือนใจ เพื่อให้ผู้คนเกิดความเกรงกลัวและไม่ไปทำลายสิ่งที่ธรรมชาติสร้างขึ้นมาโดยง่าย

เรื่องราวเกี่ยวกับจอมปลวกจึงสะท้อนให้เห็นถึงวิธีคิดของคนสมัยก่อน ที่แม้จะอธิบายสิ่งต่าง ๆ ผ่านความเชื่อและเรื่องเล่าลี้ลับ แต่ลึกลงไปก็แฝงด้วยแนวคิดเรื่องการเคารพธรรมชาติและการอยู่ร่วมกับสิ่งแวดล้อมอย่างระมัดระวัง

ทุกวันนี้แม้สังคมจะเปลี่ยนไป ความรู้ทางวิทยาศาสตร์จะก้าวหน้าเพียงใด แต่คำเตือนจากผู้เฒ่าผู้แก่ที่ว่า “อย่าไปลบหลู่สิ่งที่เราไม่รู้จักดีพอ” ก็ยังคงเป็นข้อคิดที่ฟังดูเรียบง่าย แต่มีความหมายลึกซึ้ง และยังคงถูกเล่าต่อกันมาไม่รู้จบในหลายพื้นที่ของสังคมไทย.