คำว่า ร้อนตับแตก–ปอดแหก หมายถึงอะไร เปิดความหมายตามพจนานุกรมราชบัณฑิตฯ

เมื่อครู่นี้ผู้เขียนได้อ่านข่าวหนึ่งเกี่ยวกับสำนวนไทยที่คนรุ่นใหม่ถกเถียงกันอย่างจริงจังว่า คำว่า “ร้อนตับแตก” นั้น ตับที่ว่าหมายถึงอวัยวะในร่างกายจริงหรือไม่ บางคนก็โยงไปถึง “ตับจาก” ที่ใช้มุงหลังคา บางคนก็ยืนยันว่าเป็นแค่คำพูดเปรียบเปรยแบบไทย ๆ ฟังดูเหมือนเรื่องเล็ก แต่ยิ่งคิดยิ่งน่าสนใจ เพราะมันสะท้อนวิธีคิดของคนสมัยก่อนผ่านถ้อยคำที่เราใช้กันทุกวันโดยไม่ทันได้ฉุกคิด

เมื่อเปิดพจนานุกรมฉบับของ ราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ. 2554 ก็พบข้อเท็จจริงชัดเจนว่า “ตับ” มีสองความหมาย หนึ่งคืออวัยวะภายในร่างกาย และอีกหนึ่งคือคำลักษณนามของสิ่งที่เรียงเป็นแผง เช่น ตับจาก ตับกระเบื้อง ส่วนคำว่า “ร้อนตับแตก” นั้น พจนานุกรมให้ความหมายสั้น ๆ ว่า “ร้อนมาก” เท่านั้น ไม่ได้ขยายความว่ามาจากอะไร นี่คือสิ่งที่ยืนยันได้ตามหลักภาษา

ส่วนแนวคิดที่ว่า “ตับ” อาจหมายถึงตับจาก เพราะเมื่อโดนแดดแรงจัด ๆ ใบจากอาจแห้ง หดตัว หรือปริแตกนั้น ต้องเรียนตามตรงว่า ยังไม่มีหลักฐานทางภาษาศาสตร์ยืนยันแน่ชัด เป็นเพียงข้อสันนิษฐานที่อธิบายกันต่อ ๆ มา ฟังแล้วมีเหตุผล แต่ยังไม่มีเอกสารรองรับอย่างเป็นทางการ

อีกมุมหนึ่งที่นักภาษาเสนอไว้ก็คือ ภาษาไทยนิยมใช้ภาพของอวัยวะภายในมาเปรียบเทียบเพื่อขยายอารมณ์ให้รุนแรงขึ้น เช่น หนาวไส้แตก ดีใจแทบขาดใจ หรือโกรธจนเลือดขึ้นหน้า ซึ่งไม่มีใครคิดว่าไส้หรือหัวใจจะแตกจริง ๆ เป็นเพียงการพูดเกินจริงให้เห็นภาพชัดเจน ดังนั้น “ร้อนตับแตก” ก็อาจอยู่ในกลุ่มเดียวกัน คือการใช้คำแรง ๆ เพื่อสื่อว่าร้อนจนแทบจะทนไม่ไหว

พอพูดถึงเรื่องอวัยวะ ก็อดนึกถึงอีกคำที่เราคุ้นหูไม่ได้ คือ “ปอดแหก” เวลาใครตกใจมาก ๆ เรามักพูดว่าปอดแหก ทำไมต้องเป็นปอด ไม่ใช่อวัยวะอื่น คำอธิบายที่ฟังดูมีน้ำหนักก็คือ เวลาคนตกใจ ร่างกายจะตอบสนองทันที หัวใจเต้นเร็ว หายใจถี่ แน่นหน้าอก อาการเกี่ยวกับการหายใจเป็นสิ่งที่เรารับรู้ได้ชัดที่สุด ปอดซึ่งเกี่ยวข้องโดยตรงกับการหายใจ จึงถูกหยิบมาใช้เป็นภาพแทนอาการตกใจอย่างรุนแรง ทั้งที่ความจริงแล้ว ปอดไม่ได้แตกแต่อย่างใด

เรื่องเล็ก ๆ อย่างสำนวนคำพูด จึงไม่ใช่เรื่องเล็กเสียทีเดียว เพราะมันสะท้อนภูมิปัญญาและวิธีสื่อสารของคนไทยสมัยก่อนที่ชอบใช้ภาพแรง ๆ แต่สั้น กระชับ และจำง่าย คนวัยห้าสิบปีขึ้นไปอย่างเราอาจเติบโตมากับคำเหล่านี้จนรู้สึกว่าเป็นเรื่องธรรมดา แต่เมื่อหยิบมาพิจารณาอย่างจริงจัง ก็พบว่าเบื้องหลังคำธรรมดา ๆ มีทั้งข้อเท็จจริงที่ตรวจสอบได้ และข้อสันนิษฐานที่ควรแยกให้ออกอย่างชัดเจน

สรุปแล้ว “ร้อนตับแตก” แปลว่า “ร้อนมาก” ตามพจนานุกรมราชบัณฑิตยสถาน ส่วนที่มาว่าหมายถึงตับคนหรือตับจาก ยังไม่มีข้อยืนยันแน่ชัด ขณะที่ “ปอดแหก” เป็นเพียงคำเปรียบเทียบอาการตกใจอย่างรุนแรงตามความรู้สึกของร่างกาย ภาษาไทยจึงยังคงงดงามในแบบของมัน คือแรงแต่ไม่หยาบ ชัดแต่ไม่ต้องอธิบายยืดยาว และแม้จะเป็นคำโบราณ ก็ยังมีชีวิตอยู่ในบทสนทนาของคนทุกยุคทุกสมัยอย่าง