สมเด็จพระนเรศวร ทำไมพม่าเรียก “ตองเจ” ความจริงที่หลายคนเข้าใจผิด

เมื่อครู่นี้ ผู้เขียนได้อ่านบทความหนึ่งเกี่ยวกับชื่อเรียกของบุคคลสำคัญในประวัติศาสตร์ไทย แล้วต้องสะดุดใจกับประเด็นหนึ่งอย่างยิ่ง เพราะบุคคลที่คนไทยยกย่องเทิดทูนในฐานะวีรกษัตริย์ผู้กอบกู้อิสรภาพอย่าง สมเด็จพระนเรศวรมหาราช กลับถูกบันทึกในเอกสารฝ่ายพม่าด้วยชื่อที่แตกต่างออกไปโดยสิ้นเชิง คือคำว่า ตองเจ

คำถามจึงตามมาทันทีว่า เหตุใดกษัตริย์พระองค์เดียวกัน จึงมีชื่อเรียกต่างกันราวกับคนละบุคคล และแท้จริงแล้วคำว่า “ตองเจ” มีที่มาอย่างไร

จากการศึกษาพงศาวดารพม่า พบว่าชื่อดังกล่าวมีรากศัพท์จากภาษาพม่าคำว่า “တောင်ကြီး” (Taung-gyi) ซึ่งแปลตามตัวว่า “ภูเขาใหญ่” หรือ “เขาใหญ่” ทว่าในบริบททางประวัติศาสตร์ คำนี้มิได้หมายถึงภูเขาโดยตรง หากแต่เป็นลักษณะการเรียกขานที่ฝ่ายพม่าใช้ระบุถึงพระองค์ โดยอิงจากพื้นที่หรือฐานอำนาจที่ทรงครองอยู่ในช่วงเวลานั้น

ในช่วงที่สมเด็จพระนเรศวรยังทรงดำรงตำแหน่งพระมหาอุปราช พระองค์ประทับอยู่ที่เมืองพิษณุโลก ซึ่งเป็นเมืองยุทธศาสตร์สำคัญทางเหนือของกรุงศรีอยุธยา ฝ่ายพม่าจึงมีธรรมเนียมเรียกพระองค์โดยอ้างอิงจากเมืองหรือดินแดนที่ทรงปกครอง มากกว่าการใช้พระนามเต็มตามราชสำนักอยุธยา คล้ายกับการเรียก “เจ้าเมืองเหนือ” หรือ “กษัตริย์แห่งเมืองนั้น” ในมุมมองของตน

ในพงศาวดารยุคราชวงศ์ตองอู โดยเฉพาะในสมัยของ พระเจ้าบุเรงนอง และกษัตริย์รุ่นต่อมา พระนเรศวรถูกกล่าวถึงในฐานะศัตรูสำคัญของราชสำนักพม่า โดยเฉพาะในเหตุการณ์สงครามและยุทธหัตถีอันโด่งดัง ซึ่งไทยยกย่องเป็นชัยชนะยิ่งใหญ่ทางประวัติศาสตร์

นักประวัติศาสตร์จำนวนไม่น้อยเห็นตรงกันว่า การที่พม่าบันทึกชื่อ “ตองเจ” มิได้มีหลักฐานชัดว่าเป็นการดูหมิ่นหรือจงใจลดทอนพระเกียรติ หากแต่เป็นผลจากความแตกต่างด้านภาษา ระบบเสียง และธรรมเนียมการเรียกชื่อกษัตริย์ต่างชาติของแต่ละราชสำนัก

เช่นเดียวกับที่ฝ่ายไทยเรียกกษัตริย์พม่าหลายพระองค์ด้วยชื่อถอดเสียงแบบไทย อย่าง “บุเรงนอง” ซึ่งในภาษาพม่ามีรูปแบบเต็มและรายละเอียดต่างออกไป การเรียกชื่อข้ามภาษาในอดีตจึงมักผ่านการปรับเสียงให้สอดคล้องกับระบบเสียงของแต่ละชาติ

ประเด็นนี้สะท้อนให้เห็นว่า ประวัติศาสตร์มิได้มีเพียงมุมเดียว บุคคลคนเดียวกันอาจถูกบันทึกด้วยชื่อเรียกที่แตกต่างกันไปตามบริบท ภาษา และมุมมองของผู้บันทึก เรื่องเล็ก ๆ อย่างชื่อเรียก จึงกลายเป็นหน้าต่างบานสำคัญที่เปิดให้เห็นความสัมพันธ์ ความขัดแย้ง และโลกทัศน์ของสองแผ่นดินในอดีต

ท้ายที่สุดแล้ว ไม่ว่าจะถูกเรียกว่า “สมเด็จพระนเรศวร” ในสายตาคนไทย หรือ “ตองเจ” ในบันทึกฝ่ายพม่า พระองค์ก็คือบุคคลสำคัญในประวัติศาสตร์เอเชียตะวันออกเฉียงใต้ ผู้มีบทบาทต่อทิศทางการเมืองการทหารของภูมิภาคอย่างมิอาจปฏิเสธได้.