"ขันกระหย่อง" ภาชนะสานมีประโยชน์ ด้วยภูมิปัญญาชาวบ้านภาคอีสานของไทย

        ในเส้นทางท่องเที่ยวอีสาน หลายคนอาจคุ้นตากับผ้าคราม ผ้าขิด กระติบข้าวเหนียว หรือเครื่องจักสานหลากรูปแบบ แต่มีงานสานชิ้นหนึ่งที่มักซ่อนอยู่ใน “พิธี” มากกว่า “ตลาด”—และยิ่งรู้จัก ก็ยิ่งเห็นความงามของวิถีชีวิต นั่นคือ ขันกระหย่อง หรือบางถิ่นเรียก ขันกะย่อง ภาชนะจักสานจากตอกไม้ไผ่ที่มีรูปทรงคล้ายพาน ดูอ่อนช้อยแบบพื้นบ้าน แต่แฝงด้วยความหมายทางความเชื่ออย่างลึกซึ้ง

        ขันกระหย่องมีเอกลักษณ์ตั้งแต่แรกเห็น ส่วนบนสานทึบแน่น เพื่อรองรับเครื่องสักการะ ดอกไม้ ธูปเทียน หรือขันห้า ส่วนล่างมัก สานเป็นตาห่าง ๆ ให้ดูโปร่งเบา (บางชิ้นก็สานทึบทั้งตัว) รูปทรงโดยรวมจะค่อย ๆ คอดช่วงเอว แล้วผายออกเป็นฐานวงกลมหรือสี่เหลี่ยม ที่ช่างอีสานย้ำกันว่าเสน่ห์สำคัญอยู่ที่ “เส้นรอบนอก” ซึ่งโค้งงอนแบบ โบกคว่ำโบกหงาย หรือที่เรียกกันว่า บัวคว่ำบัวหงาย / บัวปากพาน ทำให้ขันกระหย่องดูสง่าขึ้นมาทันที แม้จะทำจากไม้ไผ่ธรรมดาก็ตาม

ถ้ามีโอกาสแวะชุมชนที่ยังสานขันกระหย่องอยู่ จะได้เห็นขั้นตอนที่เหมือนการ “ปั้นรูปทรงด้วยลายสาน” เริ่มจากคัดไม้ไผ่ ทำเป็นตอก แล้วสานช่วงปากพานให้หนาแน่นเป็นพิเศษ ก่อนจะ “ลดเอว” ด้วยการสานให้คอดลง แล้วค่อยคลายลงสู่ฐาน งานของแต่ละช่างไม่เหมือนกัน ทั้งขนาด ความโปร่งทึบ และจังหวะของลาย แต่สิ่งที่มักพบร่วมกันคือ แม่ลายสำคัญ อย่าง ลายขัด ลายเฉลว ลายหัวสุ่ม ลายก้นหอย ที่ทำให้ขันกระหย่องหนึ่งใบไม่ใช่แค่ภาชนะ—แต่เป็นงานศิลป์ที่เล่าฝีมือและรสนิยมของคนทำ

บทบาทของขันกระหย่องไม่ได้จบที่การเป็น “พานวางของ” เพราะในอีสานมันคือของคู่พิธีกรรม ทั้งในพุทธศาสนาและความเชื่อท้องถิ่น ใช้ตั้งเครื่องบูชาพระรัตนตรัย สิ่งศักดิ์สิทธิ์ ใช้ในพิธี ยกครู เรียนมนต์ เรียนพระธรรม หรือในพิธี บายศรีสู่ขวัญ ที่ผู้คนผูกใจไว้กับการเรียกขวัญให้กลับมาอยู่กับตัว

ในงานบุญใหญ่ ๆ อย่าง บุญผะเหวดหรือบุญมหาชาติ ซึ่งเป็นหนึ่งในฮีตสิบสองของชาวอีสาน ขันกระหย่องยังถูกนำไปตั้งตามเสาศาลาโรงธรรม เพื่อใส่ “ข้าวพันก้อน” เป็นภาพที่สะท้อนความพร้อมเพรียงของชุมชน—พานไม้ไผ่เรียงรายเหมือนความตั้งใจที่เรียงรายตามกันไป

อีกพิธีที่เห็นบทบาทขันกระหย่องชัดมากคือ บุญซำฮะ (บุญชำระ) หรือบุญเบิกบ้าน งานบุญเดือนเจ็ดราว ๆ มิถุนายน ที่ชาวบ้านเชื่อว่าเป็นการล้างสิ่งไม่ดี ปัดเป่าเสนียดจัญไรออกจากหมู่บ้าน เพื่อให้ทุกคนอยู่เย็นเป็นสุข เมื่อถึงวันพิธีจะมีการจัดบริเวณประกอบพิธีใกล้ “หลักบือบ้าน” (ปัจจุบันหลายแห่งใช้ศาลากลางบ้านแทน) แล้ว เฒ่าจ้ำ จะเชิญเจ้าปู่หรือผีปู่ตามา “ร่วมรับรู้” โดยนำ ขันกระหย่องจากศาลปู่ตา มาตั้งไว้ตรงจุดพิธี จากนั้นแต่ละบ้านจะเตรียมด้ายสีขาวโยงจากลานพิธีไปถึงบ้านตนเอง เตรียมน้ำ ขันน้ำหอม และด้ายผูกข้อมือ ตกเย็นนิมนต์พระสวดมนต์ เช้าทำบุญตักบาตร รับศีล ประพรมน้ำพระพุทธมนต์ และมีขบวนเวียนรอบหมู่บ้าน ก่อนจะนำน้ำมนต์ไปประพรมคน สัตว์เลี้ยง และลูกหลาน เป็นพิธีที่ “ทำร่วมกัน” เพื่อความสบายใจร่วมกันของทั้งหมู่บ้าน

ความหมายของขันกระหย่องยังเชื่อมไปถึงกลุ่มชาติพันธุ์ด้วย เช่น ชาวกูยบางชุมชนอย่างบ้านโนนสำโรง จังหวัดศรีสะเกษ มีความเชื่อเรื่องผีเรือนหรือผีบรรพบุรุษที่เรียกว่า กะโม๊ยดุง ซึ่งจะวางไว้ในขันกระหย่องบนหิ้งพระอีกชั้นหนึ่ง ทำหน้าที่ปกปักรักษาคนในบ้าน และคอยเตือนให้ลูกหลานประพฤติดี—ขันกระหย่องจึงกลายเป็น “ที่ตั้ง” ของความทรงจำและการคุ้มครองทางใจไปพร้อมกัน

น่าสนใจว่าเอกลักษณ์ของขันกระหย่องไม่ได้อยู่แค่ในเครื่องจักสาน เพราะยังส่งอิทธิพลไปถึงงานทอผ้าด้วย ในบรรดาผ้าทอลายขิดของอีสาน มีลายหนึ่งที่เรียกกันว่า “ขิดขันกระหย่อง” ซึ่งเกิดจากการหยิบรูปทรงและจังหวะลายของขันกระหย่องไปแปลงเป็นลวดลายบนผืนผ้า เป็นตัวอย่างสวย ๆ ของการที่งานหัตถกรรมแต่ละแขนง “คุยกันได้” ผ่านแรงบันดาลใจจากสิ่งแวดล้อมและวิถีชีวิตเดียวกัน

แม้กาลเวลาจะพาโลกหมุนเร็วขึ้น แต่ ขันกระหย่องยังพบเห็นได้ทั่วไปในอีสาน ทั้งในพิธีกรรมและในชีวิตประจำวัน ปัจจุบันหลายชุมชนต่อยอดเป็น อุตสาหกรรมชุมชน สานขายให้นักท่องเที่ยวเป็นของที่ระลึกหรือของแต่งบ้าน พร้อมกับมีการอบรมผู้สูงอายุ เยาวชน ให้สืบทอดภูมิปัญญา พัฒนารูปทรงและลวดลายให้ประณีตยิ่งขึ้น

ถ้าคุณได้ไปอีสานแล้วเห็นขันกระหย่องวางอยู่ตามศาลาวัด งานบุญ หรือร้านหัตถกรรมเล็ก ๆ ริมทาง ลองมองให้ไกลกว่า “ของสวย” สักนิด คุณอาจได้เห็นทั้งเรื่องราวของพิธีกรรม ความเชื่อ งานฝีมือ และหัวใจของชุมชน—ทั้งหมดซ่อนอยู่ในพานไม้ไผ่ใบหนึ่งนี่เองเด้อ