ดูดวงทายนิสัย แม่นตลอด ฟังแล้วสบายใจ รู้จัก ‘Barnum Effect’ ปรากฏการณ์เบื้องหลังคำทำนายตรงใจ เพราะ หมอดูแม่น หรือ หมอดูแค่พูดในสิ่งที่เราอยากฟัง

ในทางจิตวิทยามีสิ่งที่เรียกว่า ปรากฏการณ์บาร์นัม Barnum Effect คือ การที่คำพูด หรือ ประโยคอธิบายตัวตนหนึ่งๆ สามารถสร้างความรู้สึกเชื่อมโยงได้กับคนจำนวนมาก แม้ว่าจะไม่ได้เจาะจงเพื่อใครคนใดคนหนึ่งเลยก็ตาม เป็นหนึ่งใน Cognitive Bias หมายถึง การประเมินหลักฐาน ข้อมูล และสถานการณ์ต่าง ๆ อย่างบิดเบือน ไม่สมเหตุสมผล เพราะแต่ละคนจะสร้าง ความจริงแบบอัตวิสัย (Subjective Reality) หรือ ‘ความจริงในแบบของตนเอง’ ขึ้นมา 

ปรากฏการณ์นี้ถูกค้นพบในปี 1948 โดย เบอร์แทรม อาร์. ฟอเรอร์ (Bertram R. Forer) นักจิตวิทยาชาวอเมริกัน แต่ภายหลังถูกเรียกตามชื่อของ บี.ที บาร์นัม (B.T Barnum) ซึ่งเป็นเจ้าของคณะละครสัตว์ผู้มีศิลปะในการพูดที่มีชื่อเสียงที่สุดในประวัติศาสตร์ เคยกล่าวไว้ว่า ‘ที่เขาประสบความสำเร็จได้นั้นก็เพราะโชว์ของเขามี สิ่งเล็ก ๆ น้อย ๆ สำหรับทุกคน’ สิ่งเล็กน้อยที่ว่าหมายถึง การทำให้ผู้คนมาดูการแสดงรู้สึกว่าโชว์นี้สร้างขึ้นมาเพื่อพวกเขาแต่ละคนโดยเฉพาะ

สิ่งนี้เป็นปรากฏการณ์ที่บุคคลคนจะเชื่อว่าคำอธิบายหนึ่งเป็นเรื่องของตนเองโดยเฉพาะ จะเชื่อสิ่งนั้นทั้งที่คำอธิบาย อาจเป็นเรื่องธรรมดาทั่วไปที่เกิดขึ้นได้กับทุกคน ไม่เฉพาะเจาะจง และ กว้างมาก ปรากฏการณ์นี้ใช้อธิบาย ปรากฏการณ์เมื่อคนไปดูดวง แล้วเชื่อหมอดู แม้ว่าคำทำนาย จะเป็นการพูดแบบรวม ๆ ไม่ได้เจาะจงอะไรเป็นพิเศษ ซึ่งมันบังเอิญตรงกับสิ่งที่คนนั้นเป็นเท่านั้น รวมถึงแบบทดสอบบุคลิกภาพต่าง ๆ ในอินเทอร์เน็ต ที่ท้ายที่สุดแสดงผลลัพธ์ออกมาแล้ว เรารู้สึกว่า นี่คือสิ่งที่เราเป็นจริง ๆ ซึ่งแท้ที่จริงแล้วผลลัพธ์นี้ก็ตรงกับคนอื่น ที่ได้ผลลัพธ์ต่างออกไป แต่การที่ผลลัพธ์ระบุออกมาว่า ‘นี่คือตัวคุณ’ จึงปักใจเชื่อแบบทดสอบนั้นได้อย่างง่ายดาย  

ในการศึกษาเรื่องการดูดวงกับจิตวิทยา พบว่าปัจจัยที่มีผลทำให้ผู้ฟังรู้สึกว่าคำทำนายแม่นยำ ประกอบด้วย

1.ผู้ฟังเชื่อว่าคำทำนายนี้มีมาเพื่อตัวเอง ยิ่งดูดวงแบบตัวต่อตัว คำทำนายก็ยิ่งแม่นมากขึ้น ‘คุณเป็นคนที่ดูแข็งแกร่ง แต่ลึก ๆ แล้วเปราะบาง, คุณพูดน้อยกับคนที่เพิ่งรู้จัก แต่ถ้าสนิทแล้วจะพูดมาก, คุณมักพยายามอย่างหนักเพื่อให้บรรลุเป้าหมาย, คุณเป็นคนใจเย็น ไม่ค่อยโกรธใคร แต่ถ้าโกรธขึ้นมาล่ะกลายเป็นคนอารมณ์ร้ายทันที’

2.ผู้ฟังมีความศรัทธาในตัวผู้ทำนายดวง มีหลายคนที่ยอมรอคิวเป็นเดือน เพื่อให้ได้ปรึกษาปัญหาชีวิตกับหมอดูชื่อดัง และ ไม่เกี่ยงว่าค่าดูดวงจะแพงแค่ไหน

3.คำทำนายเกี่ยวข้องกับความต้องการพื้นฐานทางจิตใจมนุษย์ เช่น ความรู้สึกปลอดภัย การได้เป็นที่รัก การรู้สึกว่าตนเองมีคุณค่า

4.คำทำนายต้องเป็นไปในทางบวก คนจำนวนมากดูดวงเพราะรู้สึกสิ้นหวัง คำทำนายดี ๆ จึงช่วยเติมความหวังในใจว่าในอนาคตอันใกล้สิ่งที่คิดไว้จะเป็นจริงได้อย่างแน่นอน

การดูดวงโดยเฉพาะตามอินเทอร์เน็ต ผู้คนส่วนมากมักจะเลือกอ่านคำทำนายที่ดี เพื่อช่วยเสริมกำลังใจ คำทำนายล้วนแล้วแต่บอกว่า คุณจะรวย คนโสดกำลังจะเจอเนื้อคู่ดี ๆ ให้เตรียมตัวรอรับความปังได้เลย กลับกัน ถ้าหมอดูทักว่า ทำอย่างไรก็ไม่มีวันรวย แฟนเก่าไม่มีทางกลับมา คุณเป็นคนหลอกลวง พูดไม่เป็นคำพูด เป็นคนผัดวันประกันพรุ่ง คงไม่มีใครอยากยอมรับว่า แม่น

หากพิจารณาให้ดีนิสัยที่ดูมีมิติเหล่านี้ล้วนแล้วแต่เป็นสิ่งที่เกิดขึ้นได้โดยทั่วไป การที่หมอดูทำนายดวงของเราโดยอิงจากพฤติกรรมที่ใคร ๆ ก็มี แล้วเรารู้สึกว่าคือ ฉัน แท้จริงแล้วเป็นเพราะความเป็นกลางของคำพูด ที่แม้จะทำนายหว่าน ๆ แต่ก็กระทบคนจำนวนมากอยู่ดี เมื่อคำทำนายออกมาในลักษณะที่ดี ก็ยิ่งโยงเข้าหาตัวตนและเหตุการณ์ในชีวิตตัวเองได้เสมอ

หากหลงเชื่อจนขาดสติอาจตกเป็นเหยื่อของหมอดูไม่จริงใจได้ แม้ว่าคำทำนายจะเป็นแง่บวก แต่ก็เป็นช่องโหว่ด่านแรกที่เปิดโอกาสให้หมอดูใจร้ายใช้คำทำนายสร้างความเชื่อมั่นกับเรา และ วกกลับมาควบคุม หลอกลวงได้โดยไม่ทันได้ตั้งตัว รู้อีกทีหลายคนต้องเสียเงิน เสียเวลา ซึ่งตัวอย่างของเหตุการณ์มีให้เห็นได้จากข่าว ในขณะเดียวกันก็ไม่ได้มีแค่หมอดูใจร้ายเท่านั้น เพราะบ่อยครั้งที่หมอดูกับลูกดวงได้สร้างบทสนทนาดี ๆ และ ความสัมพันธ์ที่ดีต่อกัน คำทำนายก็มีส่วนช่วยให้รู้สึกสบายใจขึ้น เสริมสร้างพลังบวกได้  

ดร.เอ็ดเวิร์ด เผยว่าสมองของมนุษย์เราก็ประหลาดแบบนี้ ทุกคนไวต่อการถูกหลอกลวงด้วย Barnum Effect ได้อย่างง่ายดาย เขาแนะนำว่า การมีสติ ตระหนักรู้ต่อคำพูดและคำทำนายเหล่านั้น หมั่นดูแลจิตใจ ผ่อนคลายจากความเครียดต่างหาก ที่จะช่วยไม่ให้เราตกเป็นเหยื่อได้ง่าย ๆ