State Visit ระหว่างจีนกับอเมริกา 2017 พิธีการสูงสุดที่ซ่อนสัญญาณแห่งรอยปริแตก

ในเดือนพฤศจิกายน 2017 ประธานาธิบดีโดนัลด์ ทรัมป์ และประธานาธิบดีสี จิ้นผิง เคยทำ “State Visit” ต่อกัน ซึ่งถือเป็นระดับพิธีการสูงสุดของการทูตระหว่างรัฐ แต่เพียงไม่กี่เดือนหลังจากนั้น ทั้งสองประเทศกลับเปิดฉาก “สงครามการค้า” อย่างดุเดือด และลากยาวข้ามสมัย จนถึงปัจจุบันก็ยังเป็นรากลึกของความเป็นคู่แข่งเชิงโครงสร้างของสหรัฐฯ—จีน นี่คือความย้อนแย้งสำคัญ: State Visit เป็นสัญลักษณ์ของมิตรภาพ แต่ในหลายครั้งมันกลับเป็น “รอยปะชั่วคราว” ที่ปิดรอยปริแตกขนาดใหญ่ที่กำลังคลี่ตัวอยู่ด้านล่าง และนี่ทำให้มันน่าสนใจมากว่า “พิธีการ” ไม่ได้เป็นเพียงพิธีกรรม แต่มันคือภาษาทางการเมืองชนิดหนึ่ง

พิธีกรรมทางการทูตที่มักปรากฏในยามวิกฤติ กล่าวคือ State Visit ไม่ได้ถูกใช้พร่ำเพรื่อ มันคือช่วงเวลาที่ผู้นำประเทศหนึ่งได้รับการต้อนรับด้วยเกียรติยศเต็มรูปแบบ ตั้งแต่พรมแดง การตรวจแถวกองเกียรติยศ งานเลี้ยงราชการ ไปจนถึงการจัดกิจกรรมเฉพาะเพื่อ “ยกย่อง” แขกผู้มาเยือน ทว่าในมิติทางรัฐศาสตร์ มีการตีความว่า State Visit มักจะถูกใช้ในยามที่ “มีรอยปริแตกบางอย่าง” เกิดขึ้นแล้ว หรือมีความเสี่ยงที่จะเกิดขึ้นในไม่ช้า มันจึงไม่ใช่แค่สัญญาณของมิตรภาพ แต่เป็นพิธีกรรมเพื่อ “รั้ง” ความสัมพันธ์ “เตือน” ระหว่างกัน หรือแม้กระทั่ง “ง้อ” เพื่อป้องกันไม่ให้สถานการณ์เลวร้ายลง

State Visit ของทรัมป์ในจีน แต่จุดสูงสุดของพิธีการ จุดเริ่มต้นของความแตกหัก เพราะจุดสูงสุดของพิธีการครั้งนั้นคือการที่จีนจัดให้ทรัมป์ “State Visit Plus” ซึ่งเป็นระดับที่สูงกว่า State Visit อีกชั้น พูดง่าย ๆ คือ ทั้งพรมแดง ทั้งภาพลักษณ์ ทั้งการแสดงศิลปวัฒนธรรม ล้วนถูกจัดแบบพรีเมียมชนิดพิเศษ เป้าหมายคือทำให้ทรัมป์รู้สึกได้รับเกียรติสูงสุด แต่ในทางประวัติศาสตร์ นี่กลับกลายเป็น “จุดเริ่มต้น” ของการเผชิญหน้าแบบเปิดเผยในเชิงโครงสร้าง เพราะอีกไม่นาน สหรัฐฯ ภายใต้ทรัมป์ก็ประกาศขึ้นภาษีศุลกากรต่อสินค้าเกือบทุกชนิดจากจีน พร้อมเหตุผลว่า “จีนเอาเปรียบมานานเกินไป” พิธีการจึงไม่สามารถหยุดความจริงที่ใหญ่กว่านั้นได้

จีนพยายามใช้พิธีการที่ยิ่งใหญ่เพื่อ “ปรุงแต่ง” บรรยากาศทวิภาคี หวังว่าจะลดแรงเสียดทานของนโยบาย America First ที่ทรัมป์ผลักดันอย่างหนัก แต่ทรัมป์คือผู้นำที่ไม่ได้ให้ความสำคัญกับพิธีการอีกต่อไป เขาไม่ใช่ประธานาธิบดีสายประเพณีนิยมแบบบูชาสัญลักษณ์ เขาคิดตรง ๆ ทำตรง ๆ และพร้อมจะเขย่าโครงสร้างโลกเพื่อผลประโยชน์ของสหรัฐฯ จีนจึงใช้ “ภาษาแห่งพิธีการ” แต่สหรัฐฯ พูด “ภาษาแห่งผลประโยชน์และโครงสร้าง” ทำให้ทั้งสองภาษาไม่สามารถสื่อถึงกันได้

เหตุการณ์ครั้งนั้นทำให้เกิดคำถามว่า “การทูตเชิงอัตตา” ใช้ได้ผลแค่ไหน? นักวิชาการมองเรื่องนี้ 2 ทาง

1 มันสามารถทำงานได้ถ้าผู้นำประเทศนั้นให้ความสำคัญกับเกียรติและภาพลักษณ์

2 มันอาจล้มเหลวโดยสิ้นเชิง หากผู้นำไม่ได้สนใจพิธีการ แต่กลับใช้ “อัตตา” เป็นเครื่องมือทำการเมืองของตัวเอง

กรณีทรัมป์อยู่ในหมวดหลัง เขาใช้บุคลิกที่ดู “บ้ายอ” เพื่อควบคุมทางอารมณ์และการคำนวณของฝ่ายตรงข้าม จีนจึงคิดว่าทรัมป์ต้องการการยกย่อง แต่จริง ๆ เขาใช้ภาพของ “คนขี้อวย” เป็นกลยุทธ์ให้ฝ่ายตรงข้ามเปิดไพ่ก่อน

จีนเสนอ “ดีลทางการค้า” แต่สหรัฐฯ ต้องการ “แก้โครงสร้าง”

ในการเยือนปี 2017 จีนนำเสนอ “ดีลการค้า” ให้ทรัมป์ เช่น การซื้อสินค้าจากสหรัฐฯ เพิ่ม การเพิ่มยอดนำเข้า และการเปิดตลาดบางด้าน เป้าหมายคือเอาใจทรัมป์เพื่อให้เขาผ่อนหนักเป็นเบา ทว่า สิ่งที่สหรัฐฯ ต้องการในระดับโครงสร้างคือ

• ให้จีนหยุดบังคับถ่ายโอนเทคโนโลยี
• หยุดละเมิดทรัพย์สินทางปัญญา
• หยุดอุดหนุนรัฐวิสาหกิจแบบไม่เป็นธรรม
  จีนให้ “ดีล” แต่ไม่ยอมให้ “การเปลี่ยนโครงสร้าง” ประโยคนี้ทำให้ข้อตกลงทั้งหมดพังลง และทำให้สหรัฐฯ เชื่อว่าการเยือนครั้งนั้น “ล้มเหลวเชิงยุทธศาสตร์”

 จีนคำนวณผิด: ประเมินกระแสต่อต้านจีนต่ำเกินไป

จีนคิดว่าการเอาใจทรัมป์จะทำให้เขาอ่อนลง หรืออย่างน้อยก็เห็นว่าเป็นมิตรภาพเชิงสัญลักษณ์ แต่สิ่งที่จีนประเมินต่ำไปคือ “กระแสต่อต้านจีนในวอชิงตัน” ที่แข็งแรงมากทั้งในพรรคเดโมแครตและรีพับลิกัน สหรัฐฯ โดยรวมลุกขึ้นมองจีนเป็น “ภัยคุกคามเชิงยุทธศาสตร์” ไปแล้ว ไม่ใช่แค่เรื่องการค้า แต่เป็นเรื่องเทคโนโลยี ความมั่นคง การทหาร และบทบาทในอินโด–แปซิฟิก จีนพลาดตรงนี้ ทำให้แม้อัดพิธีเต็มสูบ ก็ไม่สามารถเปลี่ยนกระแสได้

บุคลิกทรัมป์: ไม่ได้บ้ายศ แต่ใช้ภาพคนบ้ายอเป็นอาวุธ

เพราะไม่เชื่อว่าทรัมป์โดยแก่นเป็นคน “บ้ายศ” แบบที่คนทั่วไปคิด คนที่เกิดและโตมาในนิวยอร์ก โดยเฉพาะคนที่ผ่านวัฒนธรรมธุรกิจอสังหาฯ ยุค 70–90 บุคลิกของทรัมป์คือ “ฉันใหญ่เพราะฉันเล่นเกมได้” ไม่ใช่ “ฉันใหญ่เพราะต้องให้คนมายกย่อง” ดังนั้น ทรัมป์สวมบทคนบ้ายอเพื่อให้คู่เจรจาคิดผิดพลาด ให้ฝ่ายตรงข้ามโชว์ไพ่ก่อน และให้เขาเก็บดีลกลับเข้ากระเป๋าเอง นี่คือการใช้บุคลิกเป็นอาวุธ มากกว่าเป็นความต้องการยศศักดิ์จริง ๆ

ถ้าทรัมป์บ้ายศจริง ๆ เขาจะไม่ทำตัว “ปล่อยเซอร์” ในหลายเหตุการณ์ เช่น เดินนำผู้นำชาติอื่นแบบไม่สนพิธีการ ทำเนียบขาวจัดงานแบบง่าย ๆ ไม่เน้นพิธีเฉลิมฉลอง หรือแม้แต่ล้อเลียนพิธีการของคนอื่นในเวทีนานาชาติ ทรัมป์คือคนที่ใช้ “การไม่สนพิธี” เป็นข้อความทางการเมืองในตัวเอง และเขาเชื่อในทฤษฎีเชิงยุทธศาสตร์มากกว่าที่คนคิด เขาพูดเรื่องกองทัพเรือ ทฤษฎี Sea Power การสร้างอำนาจจากทะเล และการเพิ่มงบกองทัพเรือตั้งแต่วันแรก ๆ ของการเข้ารับตำแหน่ง ทั้งที่เรื่องนี้ไม่ใช่ประเด็นกระแสหลักของสังคมอเมริกันในยุคดิจิทัล แต่เป็นเรื่องโครงสร้างอำนาจของรัฐมหาอำนาจ

เบื้องหลังรัฐพิธี คือภาษาแห่งอำนาจที่ต้องอ่านให้ขาด

ดังนั้น “State Visit” จึงไม่ใช่แค่พิธีการหรูหรา มันคือการต่อรองทางสัญลักษณ์ เป็นการเล่นละครเวทีทางอำนาจที่ทั้งสองฝ่ายพยายามซ่อนความจริงไว้เบื้องหลัง การเยือนปี 2017 ของทรัมป์ในจีนเป็นตัวอย่างคลาสสิก: ภายนอกสวยงาม แต่ภายในคือการต่อสู้เชิงโครงสร้างที่พร้อมระเบิดได้ทุกเมื่อ และระเบิดจริงในสงครามการค้าในเวลาไม่นาน การอ่านรัฐพิธีจึงต้องอ่านทั้งสองชั้น ชั้นพิธีกรรม และชั้นโครงสร้าง ถ้าไม่อ่านสองชั้นนี้พร้อมกัน เราจะมองเห็นแต่ความสวยงาม แต่ไม่เห็นรอยปริแตกที่กำลังขยายตัวอยู่ใต้เท้า