เพื่อนๆรู้หรือไม่ ที่มาของชื่อเมือง "ร้อยเอ็ด" นั้น มาจากอะไร ?

จังหวัดร้อยเอ็ด ดินแดนที่มีนามฟังดูแปลกหูและชวนให้ตั้งคำถามว่าทำไมเมืองหนึ่งในภาคอีสานจึงถูกเรียกว่า “ร้อยเอ็ด” ชื่อนี้ไม่ได้เกิดขึ้นลอย ๆ หากแต่มีที่มาจากเรื่องราวทางประวัติศาสตร์และความเชื่อของผู้คนในยุคโบราณ ซึ่งสะท้อนให้เห็นถึงความรุ่งเรือง ความเป็นศูนย์กลางทางการค้า และอำนาจที่แผ่ขยายออกไปในทุกทิศทุกทาง

ตามคำบอกเล่าแต่ดั้งเดิม เมืองร้อยเอ็ดเคยเป็นศูนย์กลางการค้าขายและเส้นทางคมนาคมทั้งทางบกและทางน้ำ เชื่อมโยงไปยังบ้านเมืองรอบข้าง เปรียบเสมือนเมืองที่มี “ประตู” เปิดออกไปได้ทุกสารทิศ จนได้รับนามว่า “เมืองร้อยเอ็ดประตู” ความหมายของชื่อนี้จึงไม่ได้อยู่ที่จำนวนของประตูจริง ๆ หากแต่อยู่ที่ภาพลักษณ์ของเมืองใหญ่ที่เปิดกว้างติดต่อกับผู้คนจากทุกทิศทาง เป็นจุดรวมแห่งอารยธรรมและการเดินทางในสมัยโบราณ

ตำนานอุรังคธาตุ ซึ่งเป็นตำนานเก่าแก่เกี่ยวกับความเป็นมาของพระธาตุพนม ได้กล่าวถึงเมืองนี้ไว้อย่างชัดเจนว่า เมืองร้อยเอ็ดเป็นเมืองใหญ่ มีเมืองบริวารมากถึง 101 เมือง และมีประตูเมืองถึง 101 ประตู จึงได้ชื่อว่า “เมืองร้อยเอ็ดประตู” อย่างไรก็ตาม ในเวลาต่อมา นักวิชาการบางส่วนได้ตั้งข้อสงสัยว่าจำนวน “ร้อยเอ็ด” นั้นอาจไม่ได้หมายถึงจริง ๆ หนึ่งร้อยเอ็ด แต่เป็นผลจากการเข้าใจผิดในวิธีเขียนตัวเลขของคนอีสานและคนลาวสมัยก่อน ซึ่งมักเขียนเลข “สิบเอ็ด” ว่า “๑๐๑” หรือ “101” เมื่อต้นฉบับตกทอดมาสู่ผู้คนรุ่นหลังที่ไม่คุ้นกับวิธีเขียนแบบเดิม จึงอ่านผิดไปว่า “หนึ่งร้อยเอ็ด” กลายเป็นที่มาของชื่อเมือง “ร้อยเอ็ด” ดังที่รู้จักกันในปัจจุบัน

ทว่าข้อสันนิษฐานนี้ก็ต้องตกไปในที่สุด เพราะจากการตรวจสอบของกรมศิลปากรในต้นฉบับใบลานของตำนานอุรังคธาตุ พบว่าการเขียนชื่อเมืองร้อยเอ็ดประตูนั้นไม่ได้ใช้ตัวเลขเลย แต่เขียนเป็นตัวอักษรทั้งหมดอย่างชัดเจน แสดงให้เห็นว่าคำว่า “ร้อยเอ็ด” ไม่ได้มาจากการอ่านเลขผิด หากเป็นชื่อที่มีเจตนาและความหมายในตัวเอง

แม้จากหลักฐานทางภาพถ่ายทางอากาศในปี พ.ศ. 2496 จะพบว่าร่องรอยของเมืองโบราณร้อยเอ็ดมีช่องทางเข้าออกอยู่เพียง 11 ประตูเท่านั้น แต่จำนวนนี้ก็ไม่ได้ถือว่าเป็นเอกลักษณ์พิเศษ เพราะเมืองโบราณอื่นในยุคเดียวกัน เช่น เมืองศรีเทพ ก็มีประตูเมืองจำนวนใกล้เคียงกัน ดังนั้น จึงสันนิษฐานได้ว่าคำว่า “ร้อยเอ็ดประตู” ไม่ได้อ้างอิงจากสิ่งปลูกสร้างทางกายภาพ แต่เป็นสัญลักษณ์ที่สื่อถึงความรุ่งเรืองและอำนาจของเมืองมากกว่า

กรมศิลปากรได้ให้คำอธิบายที่น่าสนใจไว้ในเอกสาร “ชื่อบ้านนามเมือง...ร้อยเอ็ด” ซึ่งจัดพิมพ์ในปี พ.ศ. 2552 โดยกล่าวว่า ความหมายของคำว่า “ร้อยเอ็ดประตู” มีรากแนวคิดมาจากอินเดีย เช่นเดียวกับชื่อเมือง “ทวารวดี” ที่เมื่อแปลจากภาษาสันสกฤตจะได้ความว่า “เมืองที่มีประตูเป็นกำแพง” โดยคำว่า “ทวาร” หมายถึงประตู และ “วดี” หมายถึงรั้วหรือกำแพง การตั้งชื่อเมืองด้วยจำนวนประตูที่มากมายจึงเป็นสัญลักษณ์ของการมีอำนาจและอิทธิพลที่แผ่ขยายไปทุกทิศทาง เมื่อเปรียบเทียบกับชื่อเมืองร้อยเอ็ดประตู ก็ยิ่งเห็นได้ชัดว่า ทั้งสองชื่อมีคติความเชื่อในแนวเดียวกัน นั่นคือ การแสดงถึงความยิ่งใหญ่ ความมั่งคั่ง และการเป็นศูนย์กลางของอำนาจ

ด้วยเหตุนี้เอง ชื่อ “ร้อยเอ็ดประตู” จึงไม่จำเป็นต้องหมายถึงจำนวนประตูที่มีอยู่จริง หากแต่เป็นมงคลนามที่สะท้อนถึงความเป็นเมืองใหญ่ที่เปิดกว้างสู่ทุกสารทิศ เมืองที่มีอำนาจแผ่ขยายและติดต่อกับผู้คนมากมายรอบด้าน เป็นชื่อที่เต็มไปด้วยความหมายอันเป็นสิริมงคลและศักดิ์สิทธิ์ในเชิงสัญลักษณ์

ปัจจุบัน จังหวัดร้อยเอ็ดอาจไม่ได้มีประตูเมืองมากมายดังในตำนานอีกต่อไป แต่ชื่อของมันยังคงส่องประกายด้วยความภาคภูมิใจ เป็นร่องรอยของประวัติศาสตร์ที่บอกเล่าอดีตอันรุ่งเรืองของแผ่นดินอีสาน เมืองร้อยเอ็ดจึงเปรียบเสมือนหัวใจที่เปิดกว้างต้อนรับผู้คนจากทุกสารทิศ เช่นเดียวกับความหมายของชื่อที่สืบทอดมาตั้งแต่อดีตกาล — เมืองแห่งประตูร้อยเอ็ดบานที่เปิดกว้างสู่โลกกว้างอย่างไม่รู้จบ.

ที่มาข้อมูล:

ผู้เขียน

กองบรรณาธิการศิลปวัฒนธรรม

silpa-mag