ทำไมเวลาบ่นอยากได้อะไร แล้วโซเชียลมันขึ้นให้เรา — มันแอบฟังเราเหรอ?”

ใครเคยพูดลอย ๆ กับเพื่อนว่า “ช่วงนี้อยากไปทะเลจัง” แล้วไม่ถึงสิบนาที Instagram ก็โชว์รีสอร์ตริมหาดแบบฟีลดี ๆ ขึ้นมาในหน้า Explore บ้าง?

หรือเคยแค่ “คิดในใจ” อยากซื้อรองเท้าคู่ใหม่ แล้วบูม! โฆษณาจากแบรนด์ที่ไม่เคยกดไลก์ก็ขึ้นมาอยู่หน้า Facebook

มันใช่เรื่องบังเอิญหรือโซเชียลมันฟังเราอยู่จริง ๆ กันแน่?

ประเด็นแรก: “มันฟังเราอยู่จริงหรือเปล่า?”

นี่คือคำถามที่คนทั่วโลกสงสัย จนบริษัทเทคโนโลยียักษ์ใหญ่อย่าง Meta (Facebook) และ Google ต้องออกมาชี้แจงหลายครั้งว่า:

❝ ไม่มีแอปไหนเปิดไมโครโฟนของคุณขึ้นมาโดยไม่ได้รับอนุญาตเพื่อฟังบทสนทนาและนำไปใช้ทำโฆษณา ❞
— คำชี้แจงจาก Meta (2022)

นั่นคือคำตอบอย่างเป็นทางการ และจากมุมมองเชิงเทคนิคก็สมเหตุสมผล เพราะถ้าแอปใช้ไมโครโฟนแอบฟังจริง มือถือจะกินแบตหนักหน่วง (เพราะต้องเปิดไมค์ + ประมวลผลเสียงตลอดเวลา) และ มีโอกาสถูกตรวจสอบเจอ ได้ง่ายโดยนักวิจัยอิสระที่วิเคราะห์แอปเป็นประจำ

แต่... แล้วทำไมมันถึงตรงจังหวะขนาดนั้น?

ความจริงคือ “มันไม่ต้องฟัง” เพราะมันรู้จักเราดีอยู่แล้ว

นักวิจัยจาก Northeastern University (2018) ได้วิเคราะห์แอปยอดนิยมกว่า 17,000 แอปใน Android Store แล้วพบว่า
ไม่มีหลักฐานว่าแอปเหล่านี้แอบใช้ไมค์เพื่อฟังเสียงพูดเพื่อนำมาใช้ทำโฆษณา
แต่สิ่งที่ทำคือ “วิเคราะห์พฤติกรรมผู้ใช้จากข้อมูลอื่นแทน” เช่น:

• ตำแหน่งที่คุณอยู่

• แอปที่คุณเปิด

• เว็บไซต์ที่คุณเข้า

• สิ่งที่เพื่อนคุณสนใจ (social graph)

• ข้อความที่คุณพิมพ์ (รวมถึงที่พิมพ์แต่ยังไม่ส่ง)

• สิ่งที่คุณหยุดเลื่อนดูนานกว่าปกติ

แค่ข้อมูลเหล่านี้ ระบบก็สามารถ “เดา” ได้แล้วว่าคุณสนใจอะไร — และบางครั้งเดาได้ ก่อนที่คุณจะรู้ตัวด้วยซ้ำ

ตัวอย่างจริง: จิตวิทยา + อัลกอริธึม

1. ความคิดที่คุณคิด ไม่ได้มีแค่คุณคนเดียว

สมมุติคุณเพิ่งเริ่มสนใจเรื่องแคมป์ปิ้ง และพูดเรื่องนี้กับเพื่อน
แต่เพื่อนคนนั้นเพิ่งเข้าเว็บขายเต็นท์ โพสต์รูปไปเที่ยวเขา หรือกดไลก์เพจเดินป่า — คุณกับเขาอยู่ใน “พฤติกรรมเครือข่าย” เดียวกัน

ระบบจะเชื่อว่า คุณน่าจะสนใจเหมือนกัน
ไม่ต้องฟังเสียง แต่ “ล้อมกรอบ” คุณได้จากการวิเคราะห์เพื่อน

2. ข้อมูลพฤติกรรมสะสมจากหลายแหล่ง

คุณอาจไม่ได้เสิร์ชคำว่า “รองเท้า”
แต่คุณกดดูโพสต์เรื่องแฟชั่น 4 โพสต์ล่าสุด, เข้าร้านใน Shopee, และเดินผ่านร้านรองเท้าในห้างเมื่อวาน

ข้อมูลพวกนี้ถูกเชื่อมโยงกันในระบบ “โฆษณาแบบพฤติกรรม” หรือ Behavioral Targeting ที่แม่นยำยิ่งกว่าโหราศาสตร์

3. จิตวิทยา "Baader-Meinhof Phenomenon"

นี่คือปรากฏการณ์ทางจิตที่เรียกว่า "frequency illusion"
เมื่อคุณเพิ่งรับรู้บางสิ่ง เช่น คิดอยากได้กล้องถ่ายรูป แล้วจู่ ๆ ก็เห็นกล้องเต็มไปหมด

ความจริงคือกล้องเหล่านั้น “อยู่ตรงนั้นมาตลอด” แต่สมองเพิ่งเปิดโหมดจับสัญญาณนั้นต่างหาก — คุณเห็นบ่อยขึ้นเพราะ คุณเองที่ใส่ใจมันมากขึ้น

แล้วต้องระวังอะไรไหม?

แม้ระบบจะไม่ได้แอบฟังเสียง แต่เราก็ “ยินยอม” ให้มันวิเคราะห์เราจากข้อมูลอื่นแทบทั้งหมด
ยิ่งคุณเชื่อมบัญชี (เช่น Google, Facebook, Instagram, TikTok) เข้าด้วยกัน โฆษณายิ่งแม่นขึ้น

คำแนะนำเชิงปฏิบัติ:

• ตรวจสอบการให้สิทธิ์แอป เช่น การเข้าถึงไมโครโฟน, ตำแหน่ง, กล้อง

• ล้างประวัติการค้นหาและพฤติกรรมเป็นระยะ

• ใช้โหมด “จำกัดการติดตาม” (Limit Ad Tracking) ในมือถือ

• อย่าเผลอคิดว่าแค่ “ไม่ได้พูดอะไร” ก็ไม่มีอะไรหลุด — พฤติกรรมพูดโดยไม่ใช้เสียงอยู่ตลอดเวลา

โซเชียลไม่ได้แอบฟัง… แต่มันฉลาดพอจะไม่ต้องฟัง

มันรู้ว่าคุณกำลังอยากรู้อะไร อยากได้อะไร และรู้เร็วขึ้นเรื่อย ๆ จากการเก็บ “ข้อมูลบริบท” อย่างต่อเนื่อง
และในโลกที่คุณคือ “ผู้ใช้งานฟรี” จำไว้ว่าถ้าคุณไม่ได้จ่ายเงิน...

คุณอาจไม่ใช่ลูกค้า — คุณอาจเป็น “สินค้า”