ความแตกต่างระหว่างนิกายชีอะห์และซุนนีในศาสนาอิสลาม

สำหรับผู้ที่ติดตามข่าวสารตะวันออกกลาง คำว่า มุสลิมชีอะห์ และ มุสลิมซุนนี คงไม่ใช่เรื่องแปลกใหม่ สองคำนี้ใช้เรียกนิกายหลักในศาสนาอิสลาม แม้จะคุ้นหู แต่คนไทยส่วนใหญ่อาจยังไม่เข้าใจความแตกต่างที่แท้จริงของทั้งสองนิกายนี้อย่างลึกซึ้ง หนังสือเรียนมักจะอธิบายอย่างง่ายๆ ว่าการแยกนิกายเกิดจากความขัดแย้งเรื่องการเลือกผู้นำศาสนาหลังจากการจากไปของศาสดามูฮัมหมัด แต่ในความเป็นจริงแล้ว เรื่องราวมีความซับซ้อนกว่านั้นมาก

จุดกำเนิดของการแยกนิกาย

ศาสนาอิสลามถือกำเนิดขึ้นจากการปฏิรูปของ ท่านนบีมูฮัมหมัด ผู้ซึ่งนำพากลุ่มคนให้กลับมาเชื่อในอัลเลาะห์และใช้คัมภีร์อัลกุรอานเป็นหลักในการดำเนินชีวิต เมื่อศาสดามูฮัมหมัดจากไปในปีคริสตศักราช 632 ท่านไม่ได้กำหนดผู้สืบทอดตำแหน่งผู้นำ หรือที่เรียกว่า คอลีฟะห์ ทำให้เกิดความเห็นต่างในการเลือกผู้นำ เนื่องจากตำแหน่งคอลีฟะห์ไม่ได้เป็นเพียงผู้นำทางจิตวิญญาณเท่านั้น แต่ยังต้องรับผิดชอบด้านการเมือง การปกครอง และการทหารด้วย

กลุ่มหนึ่งเชื่อว่าผู้นำควรมี วุฒิภาวะและประสบการณ์สูง จึงเสนอชื่อ อะบูบักร พ่อตาของศาสดามูฮัมหมัด ซึ่งเป็นผู้สนับสนุนศาสนาอิสลามมาตั้งแต่แรกเริ่ม และมีความรู้ใกล้ชิดกับศาสดาเป็นอย่างดี ชาวมุสลิมส่วนใหญ่จึงยกให้อะบูบักรเป็นผู้นำคนแรก

ในขณะที่อีกกลุ่มหนึ่งให้ความสำคัญกับ สายเลือด โดยเชื่อว่าผู้นำที่แท้จริงจะต้องมีความเกี่ยวข้องกับศาสดามูฮัมหมัดเท่านั้น กลุ่มนี้จึงเสนอชื่อ อาลี ซึ่งเป็นลูกพี่ลูกน้องและบุตรเขยของศาสดา แม้ว่าในตอนแรกเสียงสนับสนุนอาลีจะน้อยกว่า แต่ก็ยังไม่มีความขัดแย้งรุนแรง การถ่ายทอดตำแหน่งผู้นำยังคงดำเนินต่อไปอีก 2-3 ครั้ง โดยที่อาณาจักรอิสลามได้ขยายตัวอย่างกว้างขวาง

ความขัดแย้งที่ชัดเจนและการแบ่งแยก

เมื่ออาณาจักรขยายใหญ่ขึ้น การปกครองก็ซับซ้อนขึ้น นำไปสู่ความไม่พอใจในสมัยผู้นำคนที่ 3 คือท่านอุสมาน กลุ่มที่เคยสนับสนุนอาลีจึงถือโอกาสนี้ระดมมวลชน นำไปสู่การสังหารผู้นำคนที่ 3 และ อาลี ได้ขึ้นเป็นผู้นำคนที่ 4 ช่วงเวลานี้นับเป็นจุดเริ่มต้นของการแยกนิกายอย่างชัดเจน

หลังจากอาลีขึ้นเป็นผู้นำ ก็ยังไม่มีการแบ่งแยกเป็นชีอะห์หรือซุนนีในทันที แต่ประมาณ 10 ปีต่อมา ด้วยเหตุผลทางการเมืองและการปกครอง ทั้งสองกลุ่มก็เริ่มมี ความแตกต่าง ชัดเจนขึ้น ทั้งในด้านการปฏิบัติ ความเชื่อ และประเพณี

ความแตกต่างทางความเชื่อและแนวปฏิบัติ

• ชีอะห์ (Shi'a): มาจากคำว่า "ผู้สนับสนุนอาลี" กลุ่มนี้เชื่อว่าผู้นำที่แท้จริงต้องมี สายเลือด เกี่ยวข้องกับศาสดามูฮัมหมัดเท่านั้น พวกเขาไม่ยอมรับผู้นำ 3 คนแรกที่มาก่อนอาลี โดยมองว่าเป็นการแย่งชิงตำแหน่ง อิหม่าม (ผู้นำศาสนา) ของชีอะห์ต้องเป็นผู้มีสายเลือดเดียวกันกับศาสดาเท่านั้น และเชื่อว่าอิหม่ามมีความวิเศษ สามารถตีความอัลกุรอานได้ และได้รับคำแนะนำจากสวรรค์ ชีอะห์สายหลักเชื่อว่ามีอิหม่าม 12 ท่าน และเชื่อว่าอิหม่ามท่านที่ 12 ยังไม่ได้จากไปไหน แต่จะกลับมาในวันสิ้นโลก พิธีกรรมที่โดดเด่นคือ งานระลึกวันอาชูรา ซึ่งมีการรำลึกถึงการพลีชีพของอิหม่ามฮุเซน หลานชายของศาสดา โดยบางครั้งมีการทรมานตนเองเพื่อร่วมรับรู้ความเจ็บปวด

  

• ซุนนี (Sunni): มาจากคำว่า "การปฏิบัติดีปฏิบัติชอบ" นิกายนี้เน้นที่ การปฏิบัติ ใครก็ตามสามารถเป็นผู้นำได้ หากปฏิบัติตนถูกต้องตามหลักของอิสลาม อิหม่ามของซุนนีมีบทบาทเป็นผู้นำชุมชนและผู้นำทางจิตวิญญาณ แต่ไม่ใช่บุคคลวิเศษ พวกเขาไม่เห็นด้วยกับการบูชาบุคคลหรือสถานที่มากเกินไป รวมถึงพิธีกรรมบางอย่างของชีอะห์ เช่น การทรมานตนเองในวันอาชูรา ชาวซุนนีมองว่าเป็นการกระทำที่เกินควร หรือเรียกว่า บิดอะห์ ซึ่งหมายถึงการกระทำที่ไม่ควรตามหลักศาสนา

  

ในอดีต ความขัดแย้งระหว่างสองนิกายนี้ไม่ได้รุนแรงเท่าปัจจุบัน แต่ความขัดแย้งที่เห็นในข่าวทุกวันนี้ ส่วนใหญ่เป็นผลมาจากความขัดแย้งทางการเมืองในตะวันออกกลาง อย่างไรก็ตาม โดยพื้นฐานแล้ว ชาวมุสลิมที่ปฏิบัติตามหลักของอิสลามอย่างแท้จริง ไม่ได้เกลียดชังกัน