นาลันทา มหาวิทยาลัยแห่งแรกของโลกที่โลกไม่เคยลืม

นาลันทา อดีตมหาวิทยาลัยสงฆ์แห่งแรกและยิ่งใหญ่ที่สุดในโลก ณ ดินแดนอินเดีย เคยเป็นศูนย์กลางการศึกษาพระพุทธศาสนาที่รุ่งเรืองถึงขีดสุด ชื่อของนาลันทาปรากฏในบันทึกพระไตรปิฎกในชื่อ นารันทาคาม หรือ นารกาม ซึ่งเป็นบ้านเกิดและสถานที่ปรินิพพานของ พระสารีบุตร อัครสาวกเบื้องขวาผู้เป็นเลิศด้านปัญญา

เรื่องราวของนาลันทาเริ่มต้นเมื่อกว่า 2,500 ปีที่แล้ว ด้วยการแสวงหาธรรมของพระสารีบุตรและพระโมคคัลลานะ ที่ได้บรรลุธรรมในบ้านเกิดของตนเอง และการกลับมาโปรดมารดาของพระสารีบุตรที่นาลันทา ทำให้สถานที่แห่งนี้มีความสำคัญยิ่งขึ้น

ในยุคพระเจ้ากุมารคุปตะที่ 1 ช่วงศตวรรษที่ 5-6 นาลันทาได้รับการสถาปนาขึ้นเป็นมหาวิทยาลัยสงฆ์ขนาดใหญ่ มีพระสงฆ์จำพรรษาและศึกษาเล่าเรียนไม่ต่ำกว่า 10,000 รูป มีห้องบรรยายขนาดใหญ่ ห้องสมุดที่เก็บคัมภีร์มากมาย ทั้งพระธรรม ตรรกศาสตร์ ปรัชญา และพระเวท การเรียนการสอนเน้นการถกเถียงและเสวนาธรรมอย่างเข้มข้น ผู้ที่ต้องการเข้าศึกษาต้องผ่านการทดสอบความรู้ที่เข้มงวด

พระถังซำจั๋ง ภิกษุชาวจีนผู้โด่งดัง ก็เป็นหนึ่งในนักศึกษาที่พำนักและศึกษาที่นาลันทาถึง 5 ปี ท่านได้นำคัมภีร์พระพุทธศาสนามหายานจากนาลันทากลับไปเผยแพร่ในประเทศจีน ซึ่งส่งผลให้พระพุทธศาสนามหายานเจริญรุ่งเรือง และเป็นจุดกำเนิดของพระโพธิสัตว์ในรูปลักษณ์ต่าง ๆ เช่น เจ้าแม่กวนอิม

อย่างไรก็ตาม นาลันทาต้องเผชิญกับการล่มสลายในช่วงศตวรรษที่ 12 เมื่อกองกำลังมุสลิมเติร์กเข้าบุกโจมตี ทำลายอาคาร สังหารพระภิกษุจำนวนมาก และเผาทำลายห้องสมุดขนาดใหญ่ คัมภีร์จำนวนมหาศาลถูกทำลายสิ้นไปกับกองไฟที่ไหม้อยู่ถึง 3 เดือน แม้ในปัจจุบันจะมีความพยายามฟื้นฟูนาลันทาขึ้นมาใหม่ แต่ก็ไม่อาจกลับมารุ่งเรืองได้เท่าในอดีต

การที่พระพุทธศาสนาแทบจะหายไปจากอินเดียในปัจจุบัน อาจเป็นเพราะระบบวรรณะที่ฝังรากลึกในสังคม ซึ่งขัดแย้งกับหลักคำสอนของพระพุทธเจ้าที่เน้นความเท่าเทียมกันในการเข้าถึงธรรม อย่างไรก็ตาม แม้นาลันทาจะเหลือเพียงซากปรักหักพัง แต่มรดกทางปัญญาที่กำเนิดจากที่แห่งนี้ยังคงส่องสว่างนำทางผู้คนทั่วโลก