บ่อเกลือสินเธาว์ภูเขาแห่งเดียวในโลก

        เกลือ อันมีลักษณะขาวสะอาดบริสุทธิ์ เป็นสิ่งที่หาพบได้ในธรรมชาติ ในเกลือมีสารเคมีซึ่งประกอบด้วยโลหะหรือหมู่ธาตุที่เทียบเท่าโลหะกับอนุมูลกรด เกลือสามารถพบเจอเจือปนในน้ำทะเล และยังพบเกลืออยู่ตามดิน หิน ใต้พื้นพิภพ

        หากพบเกลือในน้ำทะเลก็เรียก เกลือสมุทร พบเกลืออยู่ในดินเค็ม ก็เรียก เกลือสินเธาว์ ในสมัยโบราณเกลือเป็นสิ่งมีค่ามาก จึงมิใช่เรื่องแปลกที่ในหน้าประวัติศาสตร์ของหลายชนชาติ จะพบว่ามีสงครามการแย่งชิงเกลือเกิดขึ้น

        เส้นทางเกลือในเมืองไทย เราจะพบว่ามีอยู่หลายแห่งที่ทำเกลือเป็นอาชีพ จังหวัดที่มีการผลิตเกลือสมุทร ได้แก่ สมุทรสงคราม สมุทรปราการ สมุทรสาคร และเพชรบุรี ผู้ผลิตเกลือสมุทร เราคุ้นเคยกันดีในชื่อของ ชาวนาเกลือ และได้มีการย้ายฐานการผลิตเกลือเข้าสู่ดินแดนอีสานที่ในปัจจุบันเป็นแหล่งเกลือสินเธาว์ขนาดใหญ่ของไทย มีอยู่ด้วยกันหลายแห่ง อาทิ จ.อุดรธานี จ.หนองคาย จ.สกลนคร เป็นต้น

        แต่ที่พวกเราทั้งหลายอาจคาดไม่ถึงว่าจะมีบ่อเกลือสินเธาว์ที่ตั้งบนภูเขา ซึ่งตั้งอยู่ที่ อ.บ่อเกลือ จ.น่าน อยู่ห่างจากตัวเมืองน่าน ประมาณ 80 กิโลเมตร เกลือเป็นสิ่งที่มีบทบาทต่อชุมชนคนเมืองน่านและบ้านเมืองโดยรอบเป็นอย่างมากทั้งสุโขทัย ล้านช้าง และล้านนา เพราะพื้นที่เหล่านี้อยู่ห่างไกลจากทะเล ด้วยเหตุนี้เป็นสาเหตุประการหนึ่งที่ทำให้พระเจ้าติโลกราชแห่งล้านนาเสด็จมาตีเมืองน่าน เพื่อมุ่งหวังครอบครองบ่อเกลือซึ่งถือเป็นยุทธปัจจัยสำคัญสมัยนั้น เมืองน่าน จึงถูกผนวกเข้าไว้ในอาณาจักรล้านนาตั้งแต่นั้นมา เรื่องเกลือของบ่อเกลือยังได้ปรากฏหลักฐานทางประวัติศาสตร์ตามพงศาวดารเมืองน่านซึ่งพระเจ้าสุริยพงษ์ผริตเดชอดีตเจ้าหลวงเมืองน่านได้แต่งรวบรวมขึ้นไว้ มีข้อความกล่าวถึงแหล่งผลิตเกลือที่สำคัญแห่งนี้ว่า  เดิมทีเขตอำเภอบ่อเกลือเป็นป่าดงพงไพร ไม่มีผู้คนอาศัยอยู่ มีหนองน้ำ ซึ่งพวกสัตว์ต่าง ๆ ชอบมากินน้ำในหนองน้ำแห่งนี้เป็นประจำ และยังมีนายพรานผู้หนึ่งมาล่าสัตว์ และเห็นพวกเหล่าสัตว์ทั้งหลายมักจะกินน้ำที่นี่เป็นประจำ เมื่อลองชิมดูจึงรู้ว่ามีรสเค็ม  ข่าวได้ล่วงรู้ไปถึงเจ้าหลวงภูคาและเจ้าหลวงบ่อ จึงได้มาดูบ่อน้ำเกลือ และต่างก็ต้องการครอบครอง จึงคิดหาวิธีการโดยทั้งสองพระองค์ขึ้นไปอยู่ที่ยอดดอยภูจั๋น เพื่อแข่งขันกันพุ่งสะเดา(หอก) แสดงการครอบครองบ่อน้ำเกลือ เจ้าหลวงภูคาพุ่งหอกไปตกทางตะวันตกของลำน้ำมาง ตรงที่ตั้งหอนอกในปัจจุบัน เจ้าหลวงบ่อพุ่งหอกไปตกทางตะวันออกของลำน้ำมาง ตรงที่ตั้งหอเจ้าพ่อบ่อหลวงในปัจจุบัน ผู้คนที่พากันมาดูการแข่งขันพุ่งหอก ได้นำเอาก้อนหินมาก่อไว้เป็นที่สังเกต แล้วตั้งเป็นโรงหอทำพิธีระลึกตอบแทนเจ้าหลวงทั้งสององค์ทุกปี  ภายหลังทั้งสองพระองค์คิดกันว่า จะนำคนที่ไหนมาอยู่ เมื่อปรึกษากันแล้ว เจ้าหลวงภูคาจึงไปทูลขอประชาชนที่อยู่เมืองเชียงแสนจากเจ้าเมืองเชียงรายมาหักร้างถางพงทำเกลืออยู่ที่นี่ ซึ่งเป็นบรรพบุรุษของชาวบ่อหลวงในปัจจุบันนั่นเอง เจ้าหลวงน่านจะต้องให้คนส่งส่วยเกลือเป็นจำนวน 5 ล้าน 5 แสน 5หมื่น 5 พัน(ประมาณ 7,395 กิโลกรัมต่อปี) การส่งส่วยเหล่านี้เริ่มเมื่อใดไม่ปรากฏหลักฐานแต่กระทำเรื่อยมาจนถึงสมัยเจ้ามหาพรหมสุรธาดาเป็นเจ้าผู้ครองนคร ในยุคคอมมิวนิสต์ อ.บ่อเกลือยังเป็นพื้นที่สีแดง เต็มไปด้วยพรรคคอมมิวนิสต์แห่งประเทศไทยอีกด้วย

        เกลือภูเขาที่นี่แตกต่างจากเกลือทะเล เพราะเกลือสินเธาว์ไม่มีไอโอดีน แต่ทางสาธารณสุขก็เข้ามาช่วยโดยเอาไอโอดีนผสม รับรองกินได้คอไม่พอก ความพิเศษบ่อเกลือที่นี่ คือ เป็นบ่อเกลือสินเธาว์บนภูเขาแห่งเดียวของโลกตรงนี้สำรวจแล้วว่าไม่มีที่ไหนอีก บ่อเกลือเดินทางมาค่อนข้างยาก แต่สวยงามมาก หากพูดในด้านการท่องเที่ยว มีศักยภาพทางด้านการท่องเที่ยวในเรื่องของธรรมชาติสูง  ปัจจุบันชาวบ้านยังคงต้มแกลือด้วยวิธีแบบดั้งเดิม จะตักน้ำเกลือจากบ่อส่งผ่านมาตามลำไม้ไผ่สู่บ่อพักการทำเกลือของ ชาวบ้านบ่อเกลือ นำน้ำเกลือที่ตักจากบ่อมาต้มในกระทะประมาณ 4 - 5 ชั่วโมงให้น้ำเกลือระเหยแห้ง จากนั้นก็จะนำไม้พายมาตักเกลือใส่ตะกร้าที่แขวนไว้เหนือกระทะเพื่อให้น้ำเกลือไหลลงมาในกระทะทำอย่างนี้ไปเรื่อยจนน้ำในกระทะแห้ง หมดแล้วจึงตักน้ำเกลือจากบ่อมาใส่ลงไปใหม่ หลังจากนั้นใส่ถุงวางขายกันหน้าบ้าน

        การเดินทางเพื่อมาชมบ่อเกลือสินเธาว์ภูเขาแห่งเดียวในโลกนี้สามารถเดินทางโดย รถยนต์ส่วนตัว จากตัวเมืองน่าน ใช้เส้นทางหลวงหมายเลข 1080 (น่าน-ทุ่งช้าง) ประมาณ 59 กม. ถึง อ.ปัว แยกขวาไปตามทางหลวงหมายเลข 1256 (ปัว-ดอยภูคา-บ่อเกลือ) ประมาณ 46 กม. ถึงทางแยกที่ อ.บ่อเกลือ หากมาโดยรถประจำทาง จากอ.เมืองน่าน นั่งรถสายน่าน-ปัว แล้วต่อรถสายปัว-บ่อเกลือ ลงที่ อ.บ่อเกลือ

        ขอขอบคุณ สำนักงานการท่องเที่ยวและกีฬาจังหวัดน่าน ที่อนุเคราะห์ข้อมูล