❖ ความเป็นมาของราชทินนาม ❖

❖ ค ว า ม เ ป็ น ม า ข อ ง ร า ช ทิ น น า ม ❖

สมเด็จพระอริยวงษญาณ > สมเด็จพระอริยวงศาคตญาณ พระราชพงศาวดาร ฉบับสมเด็จพระพนรัตน์ วัดพระเชตุพน ฉบับตัวเขียน ระบุว่า สมเด็จพระนเรศวรมหาราช โปรดให้พระมหาเถรคันฉ่องเป็น สมเด็จพระอริยวงษญาณ อยู่คณะคามวาษีฝ่ายซ้าย ปกครองคณะเหนือ และในทำเนียบ "ตำแหน่งพระราชาคณะในกรุงนอกกรุง ครั้งกรุงเก่า" ปรากฏนาม สมเด็จพระอริยวงศาสังฆราชาธิบดี อยู่วัดหน้าพระธาตุ เป็นเจ้าคณะคามวาสีฝ่ายซ้าย สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ ทรงสันนิษฐานว่าอาจแก้ไขเป็น สมเด็จพระอริยวงษญาณ ในสมัยธนบุรี และรัตนโกสินทร์ แต่ก็เป็นมติส่วนพระองค์อาจจะผิดก็ได้ ส่วนใน "เรื่องตั้งพระราชาคณะผู้ใหญ่ในกรุงรัตนโกสินทร์ เล่ม ๑" ปรากฏราชทินนามสมเด็จพระอริยวงษญาณครั้งแรก ในราชทินนามของสมเด็จพระอริยวงษญาณ (มี) ถึงรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว จึงทรงแปลงราชทินนามเป็น สมเด็จพระอริยวงศาคตญาณ โดยมีสมเด็จพระอริยวงศาคตญาณ (อู่) วัดสุทัศน์ฯ เป็นรูปแรก สมเด็จพระอริยวงศาคตญาณ เป็นราชทินนามของสมเด็จพระราชาคณะ ที่พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ทรงสถาปนาขึ้นโดยปรับจากราชทินนาม "สมเด็จพระอริยวงษญาณ" ซึ่งใช้มาแต่เดิม และพระราชทานแก่สมเด็จพระอริยวงศาคตญาณ (อู่) เป็นรูปแรก ต่อมาพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ทรงสถาปนาสมเด็จพระอริยวงศาคตญาณ (สา ปุสฺสเทโว ป.ธ.๙) เจ้าคณะใหญ่คณะเหนือ เป็นสมเด็จพระสังฆราช ในราชทินนามเดิม "สมเด็จพระอริยวงศาคตญาณ" จึงใช้เป็นราชทินนามของสมเด็จพระสังฆราชไทย ที่เป็นสามัญชนมานับแต่นั้นเป็นต้นมา พระมหาเถระที่ได้รับสถาปนาเป็น "สมเด็จพระอริยวงศาคตญาณ" รวมทั้งสิ้น ๙ รูป/พระองค์ มีรายนามดังนี้

๑.สมเด็จพระอริยวงศาคตญาณ (อู่) วัดสุทัศนเทพวรารามราชวรมหาวิหาร พ.ศ.๒๓๙๔ - ๒๔๐๑ ๒.สมเด็จพระอริยวงศาคตญาณ (สา ปุสฺสเทโว) วัดราชประดิษฐสถิตมหาสีมารามราชวรวิหาร พ.ศ.๒๔๓๔ - ๒๔๔๒

๓.สมเด็จพระอริยวงศาคตญาณ (แพ ติสฺสเทโว) วัดสุทัศนเทพวรารามราชวรมหาวิหาร พ.ศ.๒๔๘๑ - ๒๔๘๗

๔.สมเด็จพระอริยวงศาคตญาณ (ปลด กิตฺติโสภโณ) วัดเบญจมบพิตรดุสิตวนารามราชวรวิหาร พ.ศ. ๒๕๐๓ - ๒๕๐๕

๕.สมเด็จพระอริยวงศาคตญาณ (อยู่ ญาโณทโย) วัดสระเกศราชวรมหาวิหาร พ.ศ. ๒๕๐๖ - ๒๕๐๘ ๖.สมเด็จพระอริยวงศาคตญาณ (จวน อุฏฺฐายี) วัดมกุฏกษัตริยารามราชวรวิหาร พ.ศ. ๒๕๐๘ - ๒๕๑๔

๗. สมเด็จพระอริยวงศาคตญาณ (ปุ่น ปุณฺณสิริ) วัดพระเชตุพนวิมลมังคลารามราชวรมหาวิหาร พ.ศ. ๒๕๑๕ - ๒๕๑๗

๘.สมเด็จพระอริยวงศาคตญาณ (วาสน์ วาสโน) วัดราชบพิธสถิตมหาสีมารามราชวรวิหาร พ.ศ. ๒๕๑๗ - ๒๕๓๑ สมณศักดิ์สูงสุด เมื่อวันที่ ๒๘ กรกฎาคม พ.ศ. ๒๕๖๒ ทรงได้รับการสถาปนาพระอัฐิเป็น สมเด็จพระสังฆราชเจ้า กรมหลวงชินวราลงกรณ

๙.สมเด็จพระอริยวงศาคตญาณ (อัมพร อมฺพโร) วัดราชบพิธสถิตมหาสีมารามราชวรวิหาร พ.ศ. ๒๕๖๐ - ปัจจุบัน