ความวิจิตรของภาพเขียนเรื่องพระร่วง

ภาพเขียนเรื่องพระร่วง

ตำนานเรื่องพระร่วงในรัชการที่ 6

”เรื่องพระร่วง” คือ เรื่องที่พระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว ทรงพระราชนิพนธ์ และยังเคยได้ทรงอำนวยการแสดงและทรงเคยแสดงเป็น “นายมั่น ปืนยาว” (บทนายพรานป่า) ผู้จงรักต่อพระร่วง มีนัยแฝงคุณสมบัติที่พึงประสงค์ความเป็นไทย ผู้มีลักษณะอย่างเสือป่า และแม้พระองค์จะเป็นถึงพระมหากษัตริย์แต่กลับทรงแสดงเป็นพรานป่าสามัญชน

พระร่วงเป็นการประพันธ์บทละครพูดคำกลอนที่พระราชนิพนธ์โดยพระมงกุฏเกล้าเจ้าอยู่หัว มีเรื่องย่อความว่า                       พระร่วงเป็นพ่อเมืองละโว้ซึ่งเดิมทีละโว้ต้องส่งส่วยน้ำให้แก่ขอม 3ปีต่อ1 ครั้ง เป็นน้ำจืดใสบริสุทธิ์ที่ตักจากทเลชุบศรเพื่อให้กษัตริย์ขอมนำไปใช้ในพิธีมุรธาภิเษก และงานพระราชพิธีต่างๆ ซึ่งทางขอมจะจัดส่งทหารมาแล้วชาวละโว้ก็ต้องส่งส่วยน้ำโดยมีทหารคอยคุมชาวบ้านขนน้ำไปส่งยังราชธานีของขอม เมื่อพระร่วงได้ขึ้นเป็นพ่อเมืองแทนบิดานั้นชาวเมืองกำลังประสบภาวะเดือดร้อนจากความแห้งแล้ง กันดารพืชผลต่างๆที่เพาะปลูกก็ไม่ได้งอกงามเหมือนอย่างเคยพระร่วงจึงเจรจากับนักคุ้มที่คุมทหารมาเก็บส่วยขอให้นักคุ้มช่วยขนส่วยไปยังราชธานีขอมแทนชาวเมืองละโว้ด้วยว่าชาวเมืองกำลังลำบาก นักคุ้มเอ่ยปากว่าจะขนให้ก็ได้แต่เกวียนที่นำมามีเพียง 10เล่มเท่านั้นถ้าจะขนส่วยน้ำก็ทำได้เพียงครึ่งเดียวแต่ถ้าพระร่วงสามารถนำน้ำด้วยปริมาณเท่าเดิมบรรจุลงในเกวียน 10 เล่มได้ก็ยินดีจะขนไปให้พระร่วงจึงสั่งให้ชาวเมืองละโว้ช่วยกันสานชะลอมแล้วใช้ยาชันไว้ภายในเพื่อใช้บรรจุน้ำส่งส่วยทำให้สามารถนำน้ำปริมาณเท่าเดิมบรรจุลงในเกวียน10 เล่มได้นักคุ้มจึงจำใจต้องขนส่วยกลับไปยังราชธานีเมื่อท้าวพันธุมได้ทราบเรื่องราวทั้งหมดก็โกรธมากกล่าวว่าพระร่วงคิดแข็งข้อปล่อยไว้ไม่ได้จึงสั่งให้นักคุ้มนำทหาร 1กองกำลังยาตราไปเมืองละโว้จับตัวพระร่วงกลับมาจับเป็นไม่ได้ให้จับตายทันที พระร่วงนั้นเมื่อออกอุบายให้ทหารขอมขนส่วยกลับไปเองแล้วนั้นก็แน่ใจว่าท้าวพันธุมเมื่อทราบความคงไม่ยอมเป็นแน่คงต้องยกทัพมาเมืองละโว้ซึ่งละโว้เป็นเพียงเมืองเล็กๆคงไม่สามารถต้านทานทัพใหญ่ได้จึงส่งคนไปกรุงสุโขทัยเพื่อขอกองกำลังช่วยเหลือแต่ทางกรุงสุโขทัยกำลังเกิดปัญหาภายในพระนคร กษัตริย์แห่งกรุงสุโขทัยเพิ่งสวรรคตจึงไม่สามารถให้ความช่วยเหลือใดๆได้ ทัพขอมยกทัพมาใกล้เมืองละโว้พระร่วงตัดสินใจเดินทางออกจากละโว้มุ่งสู่สุโขทัยเพราะมั่นใจว่าถ้าตัวไม่อยู่ละโว้แล้ว ทหารขอมคงไม่ทำอะไรชาวเมืองเป็นแน่เพราะต้องการจับกุมตนแต่เพียงผู้เดียว และก็เป็นดั่งนั้นเมื่อนักคุ้มรู้ว่าพระร่วงเดินทางสู่สุโขทัยก็ปลอมตัวเป็นคนไทยแล้วรีบตามพระร่วงเข้าสุโขทัยโดยทิ้งกองทัพไว้ข้างเมืองละโว้ ทางกองทัพขอมไม่คิดว่าชาวเมืองละโว้ที่ขาดผู้นำจะกล้าลุกขึ้นสู้จึงประมาทในยามดึกชาวเมืองพร้อมทหารจึงจู่โจมกองทัพขอมโดยมิทันตั้งตัวทั้งกองทัพเสียทีต้องพ่ายแพ้ นักคุ้มเดินทางถึงสุโขทัยได้ตามพระร่วงเข้าไปยังพระบรมธาตุพบพระภิกษุกำลังกวาดลานวัดอยู่ ไม่รู้ว่านั่นคือพระร่วง จึงเข้าไปถามหาพระร่วงพระร่วงสงสัยว่านี่คงจะเป็นขอมปลอมตัวมาแน่เพราะสำเนียงไม่เหมือนคนไทยจึงให้รอก่อนเดี๋ยวจะไปตามให้แล้วพระร่วงจึงเข้าไปตามทหารคนสนิทออกมาจับกุมตัวขอมไว้ได้เมื่อเรื่องราวคลี่คลายแล้วพระร่วงก็เข้าไปลาสิกขากับมหาราชครู อำมาตย์ของกรุงสุโขทัยก็อยู่ในที่นั้นด้วยทั้งหมดได้ยินกิตติศัพท์ที่ผ่านมาของพระร่วงจึงพร้อมใจกันอัญเชิญให้พระร่วงขึ้นครองราชสมบัติแห่งกรุงสุโขทัยด้วยว่าขณะนั้นสุโขทัยยังไร้พระราชาพระร่วงเสด็จขึ้นครองราชย์พระนามพระเจ้าศรีอินทราทิตย์และได้อภิเษกกับนางเสืองพระราชธิดาของกษัตริย์สุโขทัยองค์ก่อน

        บทละครพูดคำกลอนพระร่วงเรื่องนี้อ่านง่ายค่ะเพราะเป็นคำกลอน เนื้อหาก็เข้าใจง่าย และสนุก พระบาทสมเด็จพระมงกุฏเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงพระราชนิพนธ์ขึ้นเพื่อนใช้เป็นบทละครพูดคำกลอน เนื่องจากมีสมาชิกเสือป่ารักษาดินแดนได้แสดงความปรารถนาที่จะเล่นเรื่องพระร่วง และพระองค์ทรงเห็นว่าเรื่องพระร่วง เป็นเรื่องปลุกใจคนไทยอย่างดีเรื่องหนึ่ง แต่บทละครก่อนหน้าที่ทรงแต่งไว้เป็นบทสำหรับเล่นละครรำแบบเก่า จึงยากที่สมาชิกเสือป่าจะเล่นได้ เพราะต้องใช้บทรำอย่างท่าละคร ซึ่งเป็นเรื่องยากสำหรับผู้ไม่ได้ฝึกหัด ด้วยเหตุนี้พระองค์จึงทรงคิดแต่งขึ้นใหม่เป็นบทละครพูดคำกลอน เพื่อให้สะดวกแก่ผู้ที่ไม่เคยฝึกหัดรำละครแบบเก่าเล่นได้ นอกจากนี้สำหรับผู้ที่สนใจศึกษาทางโบราณคดีและพงศาวดาร พระองค์ก็ทรงมีคำสันนิษฐานในเรื่องเกี่ยวกับตำนานพระร่วงแนบไว้ในเล่มด้วย ซึ่งจากคำสันนิษฐานของพระองค์นั้นเชื่อว่า พระร่วงเคยมีตัวตนอยู่จริง ไม่ใช่เป็นเพียงนิทาน

ความเชื่อและความเป็นมาเกี่ยวกับตัวตนพระร่วง

        พระร่วง ถือเป็นวีรบุรุษในตำนานของคนไทยมาตั้งแต่อดีตกาล ซึ่งในความจริงเป็นบุคคลสมมุติทางประวัติศาสตร์ที่คนไทยรับรู้ในฐานะผู้นำทางจิตวิญญาณและเป็นแรงบันดาลใจให้ประชาคมไทยปลดแอกจากรัฐขอม จนสามารถตั้งรากฐานบ้านเมืองของคนไทยที่เป็นอิสระ

        ตำนานพระร่วงปรากฏเป็นตำนานปรัมปรา มุขปาถะ และนิทานชาวบ้าน ของกลุ่มคนไทยในหลายๆ ภูมิภาค ได้แก่ พงศาวดารเหนือ พงศาวดารมอญ แม้กระทั่งในตำนานของเมืองนครศรีธรรมราชก็มีการกล่าวถึงพระร่วงซึ่งเป็นกษัตริย์สุโขทัยมาอัญเชิญพระพุทธสิหิงส์ขึ้นไปประดิษฐานที่เมืองสุโขทัย

        ตำนานพระร่วงในพงศาวดารเหนือที่กล่าวถึงพระองค์ในฐานะต้นวงศ์ของกษัตริย์สุโขทัยมีอยู่ 2 เรื่องด้วยกัน ได้แก่ พระร่วงสวรรคโลก กล่าวถึงพระร่วงที่เป็นโอรสของกษัตริย์องค์หนึ่ง ซึ่งครองเมืองแล้วออกไปบำเพ็ญพรตอยู่ในป่าชื่อพระอภัยราชาคามณี โดยเหตุการณ์เกิดที่เมืองสวรรคโลก บริเวณแก่งหลวงซึ่งอยู่ในเขตอำเภอหน้าอุทยานประวัติศาสตร์ศรีสัชนาลัย

        อีกตำนานหนึ่งคือ พระร่วงชาวละโว้ผู้มีวาจาสิทธิ์ ทรงเป็นบุตรของนายคงเครา หัวหน้าชาวไทยที่ต้องส่งส่วยน้ำให้ขอม เมื่อถึงเวลาที่ชาวไทยต้องส่งส่วยน้ำโดยบรรจุในเครื่องดินเผาจากเมืองลพบุรีไปเมืองขอม เนื่องจากเครื่องดินเผาเป็นภาชนะหนัก พระร่วงจึงใช้วาจาสิทธิ์ขอให้ชะลอมสามารถใส่น้ำได้จึงทำให้การขนส่งน้ำมีน้ำหนักเบาและจัดส่งได้ทันเวลา

        พระเจ้าปทุมสุริยวงศ์กษัตริย์ขอมจึงเกิดความอาฆาตมาตรร้ายทำให้ต้องหนีไปบวชที่เมืองสุโขทัย กษัตริย์ขอมก็ส่งสายลับดำดินไปโผล่ที่ลานวัด พระร่วงจึงเอ่ยวาจาสิทธิ์ให้หยุดอยู่ตรงนั้นทำให้สายลับกลายเป็นหินไป

        ตำนานพระร่วงชาวละโว้นี้ พระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ 6 ทรงนำมาพระราชนิพนธ์เป็นบทละครเรื่องพระร่วง ซึ่งเป็นเรื่องการปลดแอกประชาคมไทยและก่อตั้งรัฐอิสระจากของ โดยพระร่วงได้เป็นกษัตริย์ครองกรุงสุโขทัยสืบต่อมา โดยมีพระราชประสงค์เพื่อปลูกฝังให้คนไทยมีความยึดมั่นต่อชาติและพระมหากษัตริย์ ซึ่งทำให้คนไทยรับรู้วีรกรรมของพระร่วงตามตำนานฉบับมาจนถึงปัจจุบัน

        การเชื่อมโยงพระร่วงกับการสืบเชื้อพระวงศ์ของกษัตริย์สุโขทัยค่อนข้างมีความคลุมเครือ เพราะในทางประวัติศาสตร์ถือว่าพ่อขุนศรีอินทราทิตย์เป็นผู้สถาปนารัฐสุโขทัย จากการศึกษาจารึกสมัยสุโขทัยที่เป็นหลักฐานทางประวัติศาสตร์ก็ไม่ได้กล่าวเรียกพระองค์และกษัตริย์ที่สืบเชื้อสายจากพระองค์ว่าพระร่วงเลย เพียงแต่ได้รับการเรียกขานจากเมืองใกล้เคียงว่าวงศ์พระร่วง

        อย่างไรก็ตาม ก็มีการใช้คำว่าพระร่วงในการเรียกชื่อสถานที่โบราณต่างๆ อาทิ โทรกพระร่วงลองพระขันธ์ ซึ่งเป็นร่องน้ำธรรมชาติที่ตำนานกล่าวว่าพระร่วงใช้พระขันธ์ฟันหินตรงนั้นให้แตกออกเป็นร่องน้ำ เพื่อให้น้ำจากเทือกเขาไหลลงไปยังเมืองสุโขทัยได้ ท่อปู่พญาร่วง ท่อส่งน้ำไปยังเมืองสุโขทัย ซึ่งคำว่า ปู่พญา ที่ปรากฏในจารึกสุโขทัยมักหมายถึงบรรพบุรุษที่กษัตริย์ให้ความเคารพนบนอบ ชื่อเรียกสถานที่โบราณเหล่านี้เป็นการแสดงถึงการรับรู้ถึงตำนานหรือความเป็นวีรบุรุษของพระร่วงในสังคมโบราณ การเริ่มต้นใช้คำว่าพระร่วงแทนพระนามของกษัตริย์สุโขทัยนั้น ปรากฏอยู่ในพงศาวดารเหนือในเหตุการณ์ที่กษัตริย์ 3 พระองค์ที่เป็นพระสหายร่วมสาบานชี้พื้นที่สำหรับสร้างนครพิงค์ ได้แก่ พญามังรายของล้านนา พญางำเมืองของรัฐพะเยา และพระร่วงของสุโขทัย ซึ่งพระร่วงองค์นี้หมายถึง พระยารามราช หรือพ่อขุนรามคำแหงมหาราช สมเด็จกรมพระยาดำรงราชานุภาพทรงมีสันนิษฐานว่า พระร่วงที่นครรัฐต่างๆ ใช้เรียกกษัตริย์สุโขทัยนั้น คงหมายถึงพระยารามราชหรือพ่อขุนรามคำแหง โดยเรียกว่า พระยาร่วง หรือบางตำนานทางภาคเหนือเรียกเป็นภาษาบาลีว่า พญารังคราช ภายหลังจึงนำใช้เรียกกษัตริย์ที่สืบเชื้อพระวงศ์ต่อจากพ่อขุนรามคำแหงแทนด้วยคำว่าพระร่วงทั้งหมด แม้แต่ในสมัยอยุธยาก็ยังคงออกนามเชื้อพระวงศ์ที่สืบสายมาจากกษัตริย์สุโขทัยว่า วงศ์พระร่วง

ที่มาข้อมูลศึกษาไทย

ที่มาภาพหอจดหมายเหตุแห่งชาติ