ชื่อเดือนนั้นสำคัญไฉน!

เคยสงสัยไหมคะว่าชื่อเดือนทั้ง 12 เดือนตั้งแต่มกราคมจนถึงธันวาคมนั้นมีที่มาอย่างไร คอลัมน์วันนี้จะขอเล่าถึงเรื่องราวของชื่อเดือนทั้งในภาษาไทยและภาษาอังกฤษค่ะ

ผู้ที่ให้กำเนิดชื่อเดือนในภาษาไทยที่เราท่านใช้กันอยู่ทุกเมื่อเชื่อวันก็คือ สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ พระองค์เจ้าเทวัญอุไทยวงศ์ กรมพระยาเทวะวงศ์วโรปการ พระเจ้าลูกยาเธอในรัชกาลที่ 4 เสนาบดีกระทรวงต่างประเทศในรัชกาลที่ 5 และ 6 ยาวนานถึง 37 ปี สมเด็จฯ กรมพระยาเทวะวงศ์วโรปการทรงคิดค้น "เทวะประติทิน" ซึ่งเป็นปฏิทินสุริยคติและเป็นต้นแบบของปฏิทินที่ใช้กันในปัจจุบัน "เทวะประติทิน" ประกอบด้วยเดือนทั้ง 12 เดือนที่ใช้กันอยู่ในปัจจุบันโดยชื่อเดือนถูกตั้งตามราศีทั้ง 12 ราศีบวกกับคำลงท้ายคือ "อาคม" และ "อายน" หมายถึง "การมาถึง"

ตัวอย่างนะคะ มกราคมก็คือการรวมกันของคำว่า "มกร"(มังกร) และ "อาคม" หมายถึง การมาถึงของราศีมังกร ในลักษณะเดียวกันกันยายนก็คือ "กันย์" บวกกับ "อายน" คือการมาถึงของราศีกันย์ ส่วนกุมภาพันธ์ก็ประกอบขึ้นจากคำว่า "กุมภ์" และ "อาพนธ" ซึ่งก็หมายถึงการมาถึงของราศีกุมภ์ [3]

สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาเทวะวงศ์วโรปการ พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวรัชกาลที่ 5 และ
ผู้ทรงคิดค้น "เทวะประติทิน" และชื่อของเดือน "พระหัตถ์ซ้ายขวา" ตามพระราชดำรัส สมเด็จฯ กรมพระยา
ทั้งสิบสองเดือนที่ใช้กันอยู่ในปัจจุบัน [1] เทวะวงศ์วโรปการ เสนาบดีกระทรวงต่างประเทศและสมเด็จฯ
กรมพระยาดำรงราชานุภาพ เสนาบดีกระทรวงมหาดไทย [2].

ส่วนชื่อเดือนทั้ง 12 เดือนในภาษาอังกฤษนั้นมีที่มาตั้งแต่ยุคจักรวรรดิโรมันเรืองอำนาจค่ะ เดือนแรก January มกราคม มีที่มาจากคำว่า Janus เป็นพระนามของเทพแห่งประตู การเริ่มต้นและการจบลงตามปกรณัมกรีกตามที่เคยเล่าไว้ในคอลัมน์ "ที่มาของปีใหม่ 1 มกราคม" (www.vcharkarn.com/varticle/501434)

ส่วน February หรือกุมภาพันธ์ มีรากศัพท์มาจากคำว่า Februum ในภาษาละตินหมายถึง "การทำให้บริสุทธิ์"

ตามชื่อเทศกาล Februa ซึ่งเป็นเทศกาล "ชำระล้าง" ของโรมันโบราณจัดขึ้นในวันที่ 15 กุมภาพันธ์ (จริงๆ ว่ากันว่าน่าจะมีมาในดินแดนแถบนั้นก่อนการตั้งรกรากของชาวโรมันด้วยซ้ำ)

March หรือมีนาคม มาจากพระนาม Mars ของเทพแห่งสงครามและเกษตรกรรมตามปกรณัมกรีก ตำนานการก่อสร้างกรุงโรมเล่ากันว่าผู้สร้างกรุงโรมและบรรพบุรุษคนแรกของชาวโรมันคือ โรมิวลุส เป็นโอรสของเทพ Mars แต่เดิม March หรือมีนาคมเป็นเดือนแรกของปีตามปฏิทินโรมันโบราณ เดือนมกราคมและกุมภาพันธ์นั้นถูกเติมเข้ามาภายหลัง

เดือนเมษายน April ที่มาของคำ ๆ นี้มีสองกระแส กระแสแรกบอกว่ามาจากคำว่า aperire แปลว่า "เปิด" หมายถึงการ "เปิดออก" หรือผลิบานของดอกไม้ในฤดูไบไม้ผลิ อีกกระแสบอกว่ามาจากคำว่า "Aphrilis" มาจากพระนามของเทพอะโฟรไดต์หรือวีนัส เทพแห่งความรักและความงามเพราะเทศกาล Veneralia หรือเทศกาลบูชาเทพวีนัส "ผู้ก่อให้เกิดการเปลี่ยนใจ" เกิดขึ้นในวันแรกของเดือนนี้คือ 1 เมษายน

ภาพสลัก "โรมิวลุส" ผู้ก่อตั้งกรุงโรมและน้องชายฝาแฝด เทพมารดร Juno ราชินีแห่งเทพ และเทพแห่ง
ดื่มนมหมาป่า ตำนานเล่าว่าทั้งสองเป็นโอรสของ Mars การแต่งงานและการถือกำเนิด พระนามเป็น
เทพแห่งสงครามและเกษตรกรรม พระนามจึงเป็นที่มาของ ที่มาของชื่อเดือน June (มิถุนายน) [5]
ชื่อเดือนมีนาคม เดือนแรกตามปฏิทินโรมันโบราณ [4]

พฤษภาคมหรือ May และมิถุนายนหรือ June ก็ยังถูกตั้งตามพระนามเทพในปกรณัมกรีก May นั้นมาจากชื่อของนางฟ้าชื่อ Maia เป็นมารดาของเทพเฮอร์เมส เทพแห่งการสื่อสารและการเดินทาง ส่วน June ก็มาจาก Juno ราชินีแห่งเทพมเหสีของจูปิเตอร์หรือซูส Juno เป็นเทพแห่งการแต่งงานและการถือกำเนิดอีกด้วย

กรกฎาคมหรือ July มาแนวใหม่คือตั้งตามชื่อของคนแทนที่จะเป็นเทพ (แต่ก็ตั้งหลังจากที่คนๆ นั้นถูกนับว่าเทพแล้ว) เขาก็คือจูเลียส ซีซาร์ แม่ทัพและรัฐบุรุษชาวโรมันผู้ให้กำเนิดปฏิทินจูเลียนที่มี 12 เดือน

สิงหาคมหรือ August ก็มาจากชื่อคนเช่นกัน ออกุสตุส ทายาททางการเมืองของจูเลียส ซีซาร์ ผู้ขึ้นเป็นจักรพรรดิองค์แรกของโรมหลังจากที่เป็นสาธารณรัฐมายาวนาน เจ้าของนโยบายสาธารณูปโภค "น้ำไหล ทางสะดวก" คือสร้างระบบประปาที่ใช้ในกรุงโรมและระบบถนนที่เชื่อมต่อเมืองต่างๆ ในอาณาจักรโรมัน

เทพธิดาไมอา (ขวามือ) มารดาของเทพแห่งการ จักรพรรดิออกุสตุส (Augustus) แห่งโรม
สื่อสารหรือเฮอร์เมส (ซ้ายมือ) พระนามไมอาคือ จักรพรรดิองค์แรกหลังจากที่โรมเป็นสาธารณรัฐมายาวนาน
ที่มาของชื่อเดือน May (พฤษภาคม) [6] พระนามคือที่มาของชื่อเดือน August หรือสิงหาคม [7]

ส่วนเดือนที่เหลือนั้น ตั้งแต่ September (กันยายน) ไปจนถึง December (ธันวาคม) นั้นเป็นชื่อตัวเลขทั้งสิ้น ยกตัวอย่างเช่นSeptember ก็คือคำว่า septum หมายถึงเจ็ด คือเดือนที่เจ็ดของปีเพราะดั้งเดิมแล้วปฏิทินโรมันโบราณมีอยู่สิบเดือน (มกราคมและกุมภาพันธ์ถูกเติมเข้ามาภายหลัง) กันยายนจึงเป็นเดือนที่เจ็ดแทนที่จะเป็นเดือนที่เก้า ในลักษณะเดียวกัน October และ November ก็มาจากคำในภาษาละตินคือ octo และ novem แปลว่าแปดและเก้า ส่วน December หรือธันวาคมก็มาจากคำว่า decem หมายถึงสิบ คือเดือนที่สิบของปีนั่นเองค่ะ

สรุป January จนถึง December ก็มีทั้งตั้งชื่อตามเทพเจ้าในปกรณัม ชื่อเทศกาลและตัวเลขดังนี้แลค่ะ

อาจารย์ ดร. ปนัดดา เดชาดิลก
อาจารย์ประจำภาควิชาฟิสิกส์ จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย