“หมู่เฮาเฮ็ดปลาแดกมาแต่น้อย”

     จิตวิญญาณทั้งห้าของชาวอีสานคือ ข้าวเหนียว ลาบ ส้มตำ หมอลำ และปลาร้าหรือ ‘ปลาแดก’การถนอมอาหารที่อยู่คู่กับวิถีชีวิตของสังคมอีสานมายาวนาน สะท้อนถึงความอุดมสมบูรณ์ของทรัพยากรที่อยู่ในน้ำ จึงไม่แปลกที่ชุมชนใกล้แหล่งน้ำ จะหาอยู่หากินกับธรรมชาติอย่างแยกจากกันไม่ได้
    “ได้ปลาหลายบ่” เสียงร้องทักทายเป็นภาษาอีสานดังไปทั่วหมู่บ้านเล็ก ๆ ล้อมรอบด้วยสายน้ำ ป่าบุ่งป่าทาม และแหล่งปลาชุกชุมที่ขึ้นชื่อเรื่องประมงพื้นบ้านนักสืบเสาะก็อดใจไม่ไหวที่จะเดินทางไกลกว่า 700 กิโลเมตร เพื่อมาดูการสืบทอดวัฒนธรรมสาย ‘ปลาแดก’แห่งบ้านปากยาม ตำบลสามผง อำเภอศรีสงคราม จังหวัดนครพนม

‘แม่น้ำสงคราม’ สายน้ำแห่งชีวิต
    ย่างเข้าหน้าฝน ทุกภูมิภาคคงชุ่มฉ่ำด้วยเม็ดฝนโปรยปราย หรืออาจเกิดน้ำท่วมฉับพลันจนไร่นาได้รับความเสียหาย ต่างกับชุมชนแห่งนี้ มีแม่น้ำสงครามไหลจากจังหวัดสกลนคร อุดรธานี หนองคาย มาบรรจบกับแม่น้ำยามกลายเป็น‘ชุมชนปากยาม’ ที่มีแม่น้ำล้อมรอบหมู่บ้าน ก่อนจะไหลลงแม่น้ำโขงที่อำเภอท่าอุเทน จังหวัดนครพนม และชุมชนแห่งนี้ ยังขึ้นชื่อเรื่องการหาปลามายาวนาน กว่า 100 หลังคาเรือนจึงเต็มไปด้วยเครื่องมือหากินกับสายน้ำ เช่น ม่อง โต่ง ลอบ ไซ ตาข่าย และไหแสนไว้สำหรับหมักปลา
    ช่วงเดือนพฤษภาคมน้ำจากแม่น้ำโขงเริ่มไหลบ่ามายังแม่น้ำสงคราม ท่วมบริเวณ ‘ป่าบุ่งป่าทาม’ ซึ่งป่าประเภทนี้ประกอบด้วย ไผ่กะซะจำนวนมาก และยังถือเป็นแหล่งบริบาลสัตว์น้ำ ให้ปลาหลากหลายชนิดวางไข่เป็นจำนวนมาก ป่าบุ่งป่าทามจึงเปรียบเสมือนระบบนิเวศน์ที่สำคัญ เมื่อฤดูน้ำหลาก หรือที่ชาวบ้านมักเรียกว่า ‘น้ำแดง’ คือบริเวณที่น้ำท่วมขังตลอดฤดูกาล น้ำที่ไหลจากแม่น้ำโขงก็พัดเอาปลาหลายร้อยชนิดมาอยู่ในป่าบุ่งป่าทามเพื่อขยายสายพันธุ์ ชาวบ้านก็หาอยู่หากินกับป่าและแม่น้ำกลายเป็น‘วัฒนธรรมสายปลาแดก’ ที่สะท้อนถึงความอุดมสมบูรณ์ของทรัพยากรในท้องถิ่นสืบทอดภูมิปัญญาการทำ ‘ปลาแดก’
    “หมู่เฮาเฮ็ดปลาแดกมาแต่น้อย” เสียงสนทนาเป็นภาษาอีสานของแม่ใหญ่‘สาคร มงคลงาม’ ถือเป็นปราชญ์ชาวบ้านที่สืบทอดการทำปลาร้าหรือปลาแดกจากบรรพบุรุษ
    “เกิดมาก็รู้จักการทำปลาแดกเลย ปู่ย่าตายาย พ่อแม่ก็ทำปลาแดก ขั้นตอนการทำก็ง่าย ๆ คือล้างปลาให้สะอาด ถอดเกล็ดปลา เอาขี้ออก แล้วล้างให้สะอาดอีกรอบ หมักด้วยเกลือให้เข้ากับเนื้อปลาทิ้งไว้ 1 อาทิตย์ แล้วคลุกด้วยรำ จากนั้นก็หมักทิ้งไว้ในไหแสนเป็นเวลา 1 ปี”
    เวลาจะขายปลาแดกก็จะขายของเก่าที่หมักทิ้งไว้ ทุก ๆ วันของชาวบ้านแห่งนี้หาปลาได้เป็นจำนวนมาก ก็มักจะวุ่นอยู่กับการทำปลาแดก ทุกครัวเรือนจึงมีไหแสน ซึ่งเป็นไหขนาดใหญ่ที่บรรจุปลาแดกได้หลายกิโลกรัม ปลาแดกแห่งบ้านปากยามขึ้นชื่อเรื่องความแซ่บ แบบเนื้อปลาแน่น ๆ ไม่เละ สีสันเป็นธรรมชาติและไม่มีสารกันบูดหรือวัตถุกันเสีย
    “ปลาแดกของเราขายกิโลกรัมละ 60 – 100 บาท แล้วก็ยังมีแจ่วบอง หรือปลาร้าบอง ทางชุมชุนได้แปรรูปปลาร้าให้เพิ่มมูลค่าโดยการใส่เครื่องเทศหรือสมุนไพร เช่น ข่า ตะไคร้ ใบมะกรูด หอม กระเทียม เป็นต้น ปลาร้าบอง ของปากยามก็ส่งออกไปขายยังจังหวัดต่าง ๆ ซึ่งจะมีแม่ค้าคนกลางมารับซื้อแล้วไปขายต่อ ราคาปลาร้าบองก็จะอยู่ที่กิโลกรัมละ 100 บาท ส่วนปลาส้มในอดีตก็ทำเป็นผลิตภัณฑ์ของชุมชน เพราะเมื่อก่อนหาปลาได้เป็นจำนวนมาก จึงทำเป็นปลาส้ม แต่ปัจจุบันปลาในแม่น้ำสงครามลดจำนวนลงมาก ปลาบางชนิดแทบไม่มีเลย”
    แม้ชุมชนปากยามจะขึ้นชื่อเรื่อง ‘ปลาแดก’ แต่ก็ต้องยอมรับว่า จำนวนปลาที่เคยมีอย่างมหาศาลได้ลดจำนวนลงอย่างน่าใจหาย สาเหตุเกิดจากหลากหลายปัจจัย เช่น แม่น้ำมีสิ่งสกปรกเพิ่มมากขึ้น การบุกรุกป่าบุ่งป่าทามซึ่งถือเป็นแหล่งอนุบาลสัตว์น้ำเพื่อเป็นที่ทำกินของชาวบ้าน, ปัญหาการลักลอบหาปลาโดยใช้ไฟฟ้าช็อต ทำให้ปลาสูญพันธุ์เป็นจำนวนมาก และไม่ได้รับการสนับสนุนจากภาครัฐในเรื่องของการอนุรักษ์ทรัพยากรทางธรรมชาติอย่างจริงจัง

วัฒนธรรมปลาแดกยังคงอยู่คู่กับสังคมอีสาน

    “ทุกวันนี้แม้ว่าปลาจะลดจำนวนลงอย่างมาก แต่ก็ถือว่ายังหาปลาได้เรื่อย ๆ ถ้าเราไม่ขี้เกียจ หนุ่มสาวของหมู่บ้านปากยาม ก็เข้ากรุงเทพมาหาเงิน เหลือเพียงผู้เฒ่าผู้แก่ หาอยู่หากินกับสายน้ำและป่าเขา ลูกหลานจะกลับมาเยี่ยมปีละสองสามครั้ง ก่อนกลับก็จกปลาแดกจากไห ไปกินที่กรุงเทพฯ หรือบางทีก็ให้ทางบ้านทอดปลาแดกตัวใหญ่ ๆ ฝากทางรถทัวร์ รถตู้ที่จะเข้ากรุงเทพฯ บางคนก็เอาไปฝากเพื่อนเพราะเป็นของดีจากบ้าน” แม่ใหญ่สาคร มงคลงาม เล่าด้วยแววตาเหม่อลอย รอคอยการกลับมาของลูกหลาน
    ‘ปลาแดก’ จึงถือเป็นจิตวิญญาณของชาวอีสานไม่ว่าจะไปอยู่ที่ไหน ก็ไม่เคยลืมอาหารท้องถิ่นที่ปรุงกับส้มตำก็อร่อย ใส่ในน้ำพริกก็ช่วยให้รสชาติกลมกล่อมมากขึ้น ปลาร้าหรือปลาแดกก็เหมือนกับเกลือ น้ำปลา เครื่องปรุงรสชนิดอื่น ๆ ที่ทุกครัวเรือนต้องมีไว้ประกอบอาหาร ‘ชาวปากยาม’ ยังคงสืบทอดวัฒนธรรมสายปลาแดก เพื่ออนุรักษ์ภูมิปัญญาการถนอมอาหารนี้เอาไว้ควบคู่กับการดูแลสายน้ำให้อยู่กับชุมชุนต่อไป