เห็บกับหมัด

โดย รศ.น.สพ.ดร. มานพ ม่วงใหญ่
หน่วยจุฬาฯ-ชนบท จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย mmanop@chula.ac.th 
โทร. 081-7533676

ในประเทศไทย เรื่องของเห็บกับคน มีเรื่องที่ปรากฏในสื่อ ทำให้สังคมตื่นตระหนกมาหลายครั้ง โดยเฉพาะสำหรับคนที่เลี้ยงหรืออยู่ใกล้ชิดกับสุนัขหรือแมว แต่ละครั้งก็จะมีนักวิชาการให้ข้อมูลและเรื่องก็จะจางหายไป อีกสักพักหนึ่งก็จะมีเรื่องขึ้นมาอีก บางทีก็พูดรวมๆกันว่าเห็บหมัด ผมขอให้ข้อมูลดังนี้ เห็บและหมัดเป็นพยาธิภายนอก คนละกลุ่มกัน หมัดอยู่ในกลุ่มของแมลงที่ไม่มีปีก แบนด้านข้าง (เหมือนปลาสลิด) กระโดดได้ไกล ดูดเลือดทั้งสัตว์ สุนัข แมว และคน แต่ระยะเวลาดูดเลือดไม่นานนัก อาจจะนานเป็นนาทีหรือหลายนาที 

แต่เห็บอยู่กลุ่มเดียวกับพวกแมงมุม ตัวเต็มวัยมี 8 ขา ไม่มีปีก ตัวจะแบนจากบนลงล่าง (เหมือนเต่า) เห็บแบ่งเป็น 2 กลุ่มใหญ่คือเห็บแข็ง (hard tick) และเห็บอ่อน (soft tick) สำหรับเห็บอ่อนในประเทศไทยไม่สำคัญ เห็บแข็งเป็นเห็บทีสำคัญในประเทศไทยมีหลายชนิด (genus) และบางชนิดยังแบ่งออกเป็นหลายชนิดย่อย (species) เห็บแข็งมีวงชีวิตสรุปได้ย่อๆดังนี้ (ในที่นี้จะใช้ข้อมูลเห็บสุนัขจากที่ทดลองในประเทศไทย)

เห็บตัวเมียจะผสมพันธุ์และดูดเลือดจนอิ่ม (รูปร่างขนาดเท่าเม็ดข้าวโพดหรือลูกหยี) ใช้เวลา 5-8 วัน จะต้องลงจากโฮสต์ (สัตว์ที่มันดูดเลือด) คลานหาที่สงบๆเพื่อพัก (อาจจะ 2-5 วัน) และออกไข่ (ตามธรรมชาติแล้วเห็บจะไม่ออกไข่ขณะที่อยู่บนโฮสต์หรือในตัวโฮสต์โดยเด็ดขาด) ระยะเวลาออกไข่ 6-14 วัน จำนวนไข่ อาจจะมากกว่า 2,000 ฟอง

ไข่ฟักเป็นตัวอ่อนใช้เวลา 16-24 วัน ตัวอ่อนมี 6 ขา มีขนาดเล็ก เมื่อฟักออกจากไข่ มันจะอยู่นิ่งๆประมาณ 1 สัปดาห์ แล้วจะขึ้นสู่ตัวสุนัข หรือสัตว์ชนิดอื่นๆเพื่อดูดเลือด ตัวอ่อนจะใช้เวลาดูดเลือด 2-5 วัน แล้วก็จะลงจากตัวสัตว์ เพื่อลงมาพักและลอกคราบ 5-10 วัน ก็จะได้เป็นตัวกลางวัย ซึ่งระยะนี้จะมี 8 ขา ตัวกลางวัยก็จะขึ้นสู่ตัวสัตว์เพื่อดูดเลือดเป็นครั้งที่ 2 จะดูดเลือดนาน 3-5 วัน ก็จะลงจากตัวสัตว์เพื่อพักและลอกคราบ ใช้เวลา 9-14 วันก็จะลอกคราบเป็นตัวเต็มวัยเพศเมียและเพศผู้ และจะขึ้นสู่ตัวสุนัขเพื่อดูดเลือดอีกเป็นครั้งที่ 3 เห็บตัวผู้จะดูดเลือดเพียงเล็กน้อยในระยะเวลาสั้นๆ และมักจะผสมพันธุ์กับตัวเมียขณะที่ตัวเมียดูดเลือด เห็บตัวเมียจะใช้เวลาดูดเลือดนาน 5-8 วัน จะเป็นตัวเมียดูดเลือดอิ่มตัว และลงจากตัวสุนัขเพื่อวางไข่ต่อไป 

ถาม-ตอบ
คำถาม 1 เห็บสุนัขไม่ว่าจะระยะใดๆ ก็ตาม จะดูดเลือดคนหรือไม่

คำตอบ : ในประเทศไทย ได้ยินคนพูดถึงกันเยอะ มีอยู่ 1 รายเป็นเพื่อนผมเอง ตอนนั้นเขามีลูกเล็ก และทำคลินิกรักษาสัตว์ เห็บเข้าหูลูก ต้องพาไปหาหมอเพื่อเอาเห็บออก ก็เลยเลิกทำคลินิก แต่ในประเทศไม่มีรายงานเป็นเอกสาร ว่าเห็บสุนัขดูดเลือดคน 

คำถาม 2 : ความเป็นไปได้ในการที่เห็บสุนัขจะดูดเลือดคน

คำตอบ : ก็น่าจะเป็นไปได้ แต่เห็บทุกระยะมีความสามารถอดอาหารได้นาน ดังนั้นถ้ามีสุนัขอยู่ในบริเวณนั้น เห็บน่าจะเลือกจะขึ้นดูดเลือดสุนัข มากกว่าขึ้นดูดเลือดคน และยิ่งคนไทยโดยปกติจะอาบน้ำบ่อย ดังนั้นเห็บจะมีโอกาสน้อยที่จะดูดเลือดคน

คำถาม 3 : เห็บสุนัขดูดเลือดคนจะออกไข่บนตัวคน หรือในตัวคนได้หรือไม่

คำตอบ : ถ้าเห็บขึ้นตัวคนแล้วดูดเลือด เห็บจะออกไข่ขณะดูดเลือดไม่ได้ เพราะก่อนออกไข่ เห็บจะต้องมีเวลาพักหลังดูดเลือด เพื่อให้ไข่มีการพัฒนา และในการออกไข่ เห็บจะต้องใช้ปาก ทำงานร่วมกับขาคู่หน้าในการรับไข่ หรือควักไข่ออกจากช่องออกไข่ (genital opening) แล้วผลักไข่ไปไว้ด้านหน้าของตัวเห็บ ยิ่งออกไข่ในตัวคน แล้วยิ่งเป็นไปไม่ได้

คำถามที่ 4 : มีคำพูดว่า ถ้าจับเห็บตัวเมียออกจากตัวสุนัขแล้วอย่าบี้ เพราะถ้าบี้ไข่จะฟักเป็นตัวอ่อน เป็นไปได้หรือไม่

คำตอบ : เป็นไปไม่ได้ เพราะดังที่กล่าวมาแล้ว หลังดูดเลือด เห็บจะต้องมีระยะพักก่อนวางไข่ เพื่อให้ไข่พัฒนาเป็นไข่ทีจะฟักเป็นเห็บตัวอ่อนต่อไป อีกประการหนึ่งในกระบวนการออกไข่ ก่อนทีไข่จะออกพ้นช่องออกไข่ ในตัวเห็บตัวเมียจะมีอวัยวะที่เรียกว่า Gene’s organ เป็นอวัยวะที่ใช้ในการสร้างแว็กซ์ (wax) เพื่อเคลือบไข่ เพื่อไม่ให้ไข่แห้ง ถ้าไข่แห้งแล้วตัวอ่อนภายในจะตาย ความเชื่อเรื่องไม่ให้บี้เห็บนี้ ฝังอยู่ในความเชื่อของคนไทยมานานแล้ว 

คำถามที่ 5 : นอกจากเห็บสุนัขแล้ว ในประทศไทยมีเห็บชนิดอื่นที่อาจจะดูดเลือดคนได้หรือไม่

คำตอบ : ตามรายงานมีเห็บไม่น้อยกว่า 5 ชนิด (genus) ไม่น้อยกว่า 15 ชนิดย่อย (species) ที่พบในคนไทย แต่ส่วนใหญ่แล้วจะเป็นเห็บของสัตว์ป่า คนเข้าป่าอาจจะไปพักค้างแรม เช่นกางเต็นท์ นอนกับพื้นหญ้า หรืออาจจะปูผ้ารองนอนก็ตาม เห็บจากสัตว์ป่าที่ อยู่ตามพื้นก็อาจจะขึ้นมาดูดเลือดคนด้วย 

คำถาม 6 : ในประเทศไทย มีคนที่ชอบไปกางเต็นท์นอนในป่ากันมากเช่นที่เขาใหญ่ นักท่องเทียวควรทำอย่างไร

คำตอบ : เวลานอนกับพื้นหญ้า ถึงแม้จะปูผ้าก็ตาม โดยทั่วไปแล้วผ้าที่ปูก็จะไม่ใหญ่มากนัก ส่วนหัวและเท้าของคนนอน ก็มักจะยาวเกือบสุดปลายผ้าที่นอน ลมหายใจของคนที่มี คาร์บอนไดอ็อกไซด์ จะดึงดูดเห็บเป็นอย่างดี เพราะเห็บขึ้นสู่ตัวสัตว์ได้ก็อาศัยคาร์บอนได้ออกไซด์ที่เคลื่อนไหวที่ทำให้เกิดคลื่นในอากาศ เมื่อคนนอนปล่อยลมหายใจออกมา ก็จะดึงดูดเห็บให้เข้ามาบริเวณใกล้จมูก โดยเห็บจะไต่ขึ้นศีรษะส่วนที่ติดพื้น ในการดูดเลือดเห็บจะหาที่ปลอดภัยสำหรับตัวเอง และหาส่วนเนื้อเยื่อทีจะดูดเลือดได้ง่าย ที่ที่เหมาะสมที่สุดก็คือภายในหู เพราะจะดูดเลือดง่ายและใบหูจะเป็นที่กำบังภัยสำหรับเห็บได้เป็นอย่างดี ดังนั้นหลายคนทีไปแคมปิ้ง กลับมาก็จะได้เห็บมาเป็นของแถมด้วย บางคนก็มีไข้สูง ถึงต้องเข้าโรงพยาบาลก็มี 

ข้อมูล Rhipicephalus sanguineus ในประเทศไทย (มานพ ม่วงใหญ่ และ สุพัตรา พิมพ์สวัสดิ์ 1977 สัตวแพทยสาร 28 (1), 17-40)

_________________________________________

_

ระยะพักก่อนวางไข่ 2 - 5 วัน 3.65 วัน
- ระยะวางไข่ 6 - 14 วัน 10.72 วัน
- น้ำหนักเห็บก่อนวางไข่ 139.47 มก.
- น้ำหนักเห็บหลังวางไข่ 29.97 มก.
- น้ำหนักไข่ 84.29 มก.
- น้ำหนักไข่/น้ำหนักตัว 60.43 %
- น้ำหนัก หลังวางไข่/น้ำหนักก่อนวางไข่ 21.49 %
- จำนวนไข่ที่วาง 1,629 - 2,673 ฟอง เฉลี่ย 2,216.75 ฟอง
- ระยะฟักไข่ 16 - 24 วัน
- ระยะเวลาดูดเลือดของเห็บตัวเมีย 5 - 8 วัน 
- น้ำหนักเห็บตัวเมียที่เพิ่มหลังดูดเลือด 111.75-1.6 = 110.15 มก. 
- อายุของตัวผู้หลังดูดเลือด 6 - 13 วัน 
- ระยะเวลาที่อดอาหารได้ของตัวแก่ 7- 107 วัน 
- ระยะเวลาดูดเลือดของตัวอ่อน 2 - 5 วัน 
- ระยะเวลาพักและลอกคราบของตัวอ่อน 5 - 10 วัน 
- ระยะเวลาที่สามารถถอดอาหารได้ของตัวอ่อน 18 - 27 วัน 
- ระยะเวลาดูดเลือดของตัวกลางวัย 3 - 5 วัน
- ระยะเวลาพักและลอกคราบของตัวกลางวัย 9 – 14 วัน 
- ระยะเวลาที่สามารถถอดอาหารได้ของตัวกลางวัย 24 – 59 วัน 
- ระยะครบวงชีวิต 48 – 84 วัน 

ข้อมูลจาก รศ.น.สพ.ดร. มานพ ม่วงใหญ่