ทำไมคนไทยจึงลอยกระทง

* รูปภาพใช้เพื่อประกอบเนื้อหาเท่านั้น อาจไม่ใช่ภาพเหตุการณ์จริงหรือภาพจริงจากเรื่องในบทความ ขอบคุณภาพประกอบจาก https://graphic.in.th

คืนวันเพ็ญเดือนสิบสอง ริมคลองและบึงหลายแห่งคึกคักไปด้วยคนถือกระทง บางคนอธิษฐานอยู่ครู่หนึ่งก่อนปล่อยให้กระทงลอยออกจากฝั่ง บางบ้านชวนกันมาทั้งครอบครัว แต่เคยสงสัยไหมว่าเหตุใดเราจึงนำดอกไม้ ธูป และเทียนมาลอยน้ำกันในคืนนี้

การลอยกระทงมีหลายความหมาย ความเชื่อที่คุ้นเคยคือ การขอบคุณและขอขมาพระแม่คงคา ที่ให้น้ำไว้กินใช้ รวมถึงขอขมาต่อสิ่งที่มนุษย์ทำให้แหล่งน้ำสกปรก บางคนลอยเพื่อสะเดาะเคราะห์ ปล่อยเรื่องไม่สบายใจ และตั้งความหวังสำหรับวันข้างหน้า ส่วนบางท้องถิ่นถือเป็นการบูชาตามความเชื่อทางพุทธศาสนา

ทำไมต้องขอขมาพระแม่คงคา

น้ำอยู่ในชีวิตประจำวันแทบทุกเรื่อง ตั้งแต่หุงหาอาหาร อาบน้ำ ไปจนถึงการเพาะปลูก ผู้คนจึงแสดงความกตัญญูผ่านการลอยกระทง และกล่าวขอขมาตามความเชื่อที่ได้ใช้น้ำหรือทำให้แม่น้ำลำคลองสกปรก ความหมายนี้ทำให้คืนลอยกระทงเป็นโอกาสที่หลายคนได้ย้อนคิดถึงความสัมพันธ์ของตัวเองกับสายน้ำ

อีกความเชื่อหนึ่งมองว่ากระทงเป็นเหมือนสิ่งแทนเคราะห์หรือความทุกข์ เมื่อปล่อยให้ลอยไปก็เปรียบเสมือนการวางเรื่องหนักใจ บางคนตัดผมหรือตัดเล็บใส่กระทงตามธรรมเนียมของครอบครัว ทั้งหมดเป็นความเชื่อส่วนบุคคล ไม่ได้หมายความว่ากระทงสามารถขจัดเคราะห์ได้จริง

ส่วนความเชื่อทางพุทธศาสนามีหลายคำอธิบาย เช่น การลอยกระทงเพื่อบูชารอยพระพุทธบาทที่เชื่อว่าประทับอยู่ริมแม่น้ำนัมมทาในอินเดีย จึงไม่จำเป็นว่าทุกคนที่มาลอยกระทงจะต้องตั้งใจเหมือนกัน บางคนมาทำตามประเพณี บางคนมาร่วมกิจกรรมกับคนในครอบครัว

เริ่มลอยกระทงกันมาตั้งแต่เมื่อไร

แม้หลายคนจะเคยได้ยินเรื่องนางนพมาศประดิษฐ์กระทงถวายพระร่วง แต่จุดเริ่มต้นที่แน่ชัดยังไม่มีหลักฐานยืนยัน หอสมุดแห่งชาติอธิบายว่า ศิลาจารึกสมัยสุโขทัยกล่าวถึงการ “เผาเทียน เล่นไฟ” โดยไม่ได้ระบุว่าเป็นการลอยกระทง ขณะที่หลักฐานซึ่งกล่าวถึงชื่อลอยกระทงอย่างชัดเจนปรากฏในสมัยรัตนโกสินทร์ตอนต้น

กระทรวงวัฒนธรรมอธิบายเช่นกันว่าไม่พบชื่อประเพณีนี้ในศิลาจารึกสุโขทัย และกล่าวถึงเรื่องนางนพมาศในฐานะเรื่องราวจากหนังสือที่มีฉากอยู่ในยุคพระร่วง จึงควรแยกเรื่องเล่าที่คุ้นเคยออกจากหลักฐานว่าใครเป็นผู้เริ่มประเพณี

ลอยอย่างไรให้เหลือขยะน้อยลง

กระทงจากวัสดุธรรมชาติก็ยังกลายเป็นขยะได้ โดยเฉพาะเมื่อมีจำนวนมาก ลองใช้กระทงใบเล็กหนึ่งใบร่วมกันในครอบครัว หลีกเลี่ยงโฟม พลาสติก และของตกแต่งที่เก็บยาก เลือกสถานที่ที่มีการจัดเก็บหลังงาน หรือร่วมกิจกรรมแบบไม่ปล่อยกระทงลงน้ำก็ได้

ไม่ว่าจะลอยด้วยความเชื่อเรื่องใด สิ่งที่ทำต่อได้หลังจากคืนนั้นคือช่วยดูแลน้ำที่เราใช้ทุกวัน เช่น ไม่ทิ้งขยะลงคลอง และลดการปล่อยของเสียลงท่อ เป็นการแสดงความขอบคุณสายน้ำที่ทำได้ตลอดทั้งปี